बिष्णु खनाल - बर्दघाट (नवलपरासी) । प्राय घरधन्दामा सिमित हुने महिलाहरु पछिल्लो समय नेतृत्वमा रहेर काम गर्न थालेका छन् । घर सम्हालेका महिलाहरुले वन समेत राम्रोसित सम्हालेका छन् । सामुदायिक वनमा महिलाहरुको नेतृत्व निकै राम्रो छ ।
नवलपरासी पश्चिममा हाल ६५ वटा सामुदायिक बनहरु रहेका छन् । ३ वटा सामुदायिक वन महिलाले सम्हालेका छन् । बर्दघाट १२ मा रहेको बुद्धमंगल महिला सामुदायिक बन, सुनवल ७ मा रहेको ज्यामिरे सामुदायिक बन र सुस्ता २ मा रहेको मदारबाबा सामुदायिक बनमा महिलाहरुलेनै नेतृत्व गरेर बन संरक्षणका क्षेत्रमा काम गरेका हुन् । हरेक बन उपभोक्ता समुहमा ५० प्रतिशत महिला सहभागिता सुनिश्चित छ ।
विवादित रहेका सामुदायिक वनको नेत्रित्व गर्न पुरुषहरु असमथ्र्य रहेपछि महिलाहरुले नेत्रित्व सम्हालेका हुन् । प्रदेश नं. ५ र ४ को सिमा विवाद र नदिजन्य पदार्थको चरम दोहन भैरहेकोे मदारवावा सामुदायिक वनमा कुन्ती मुखियाको नेत्रित्व पाए पश्चात भने सिमा विवाद निरुपण संगै पहिलो पटक कटानको काम थालनी गरेको छ । बगर र नाङ्गा डाडाहरुमा तारवार र बृक्षारोपणको काम सम्पन्न गरेता पनि वन संरक्षणका लागि समुदायनै चुनौतिको रुपमा रहेको मुखिया बताउछिन् । दिउसोको समयमा गस्ती गरेर वनको रेखदेख गरेता पनि चरिचरण र काठदाउरा चोरीकार्य रोक्न निकै समस्या भएको उनको भनाई छ ।
जल,जमिन,र जंगलमा महिलाको स्वामित्व स्थापित गर्नु पर्दछ भन्ने सामुदायिक वनको अबधारणा अनुशार महिलाको नेत्रित्वमा आए पश्चात वनको संरक्षणमा कायापलट गर्न सफल वन हो ज्यामिरे सामुदायिक वन । महिलाहरुले रातको समयमा जंगलमा गस्ती गर्न नसक्ने आरोप र लाल्छाना लाग्ने गरेको मा टिचन गुरुङ्गले अध्यक्षता पाए संगै वन हेरालुमा समेत महिलाहरुनै रहेर काम गरेको अध्यक्ष गुरुङ्गले बताईन् । उनी भन्छीन् महिलाहरु वन जंगल संग प्रत्यक्ष जोडिने भएको हुदा महिला स्वायम सामुदायिक वनको नेत्रित्व गर्नै स्थानमा पुग्दा वन जंगलको संरक्षणमा निकै सहजता भएको बताउछिन् ।
काम गर्नै क्रममा सुसान र पारदर्शितालाई ध्यानमा राख्दै काम गरेको भएता पनि आफुहरुलाई असफल बनाउनका लागी अख्तीयारमै मुद्धा दायर गरेर अदालत धाउनुपर्नै अबस्था सृजना गरेको उनको गुनासो छ ।
वनको आम्दानीको स्रोतको मुख्य पाटो काठदाउरा कटान मात्रै हुदैन भन्ने ज्वलन्त उदाहरण बनेको छ बुद्धमंगल महिला सामुदायिक वन । सामुदायिक वन भित्र रहेको बुद्धमंगल ताल बर्दघाट नगरपालिकाको प्रमुख पर्यटकिय स्थल हो । तालको संरक्षण र प्रबद्र्धनका लागि नगरपािलका लगाएत अन्य संघसंथा बाट आर्थिक सहयोग आउने गरेको छ । चौतर्फिक रुपमै अतिक्रमणमा परेपछि मात्र महिलाको हातमा परेको यो वनलाई अतिक्रमण रोक्नुनै पहिलो प्राथमिकता रहेको बताउछिन् बुद्धमंगल महिला सामुदायिक वनकी अध्यक्ष गोमा खाती ।
केही सामुदायिक बनहरुले महिला समुह बनाएर सामुहिक जडिवुटी खेती, बेलको जुस उत्पादन, बाँस र वेतका मुढा बनाउने, काम गरी महिलाहरुलाई उद्यमशिलतामा जोड्ने कार्य गर्दै आईरहेका छन् । स्थापनाकाल देखी समुहमा बसेर आफुमा निखारता ल्याउँदै आएका महिलाहरु अहिले समुहको नेतृत्व तहमानै रहेर काम गर्ने गरेका छन् ।
पश्चिम नवलपरासी मा रहेका सामुदायिक बनहरुको छाता संगठनको रुपमा रहेको सामुदायिक बन उपभोक्ता महासंघको नेतृत्वमा महिलाकै प्रतिनिधित्व छ । सामुदायिक बन उपभोक्ता समुहमा लामो समय काम गरेको अनुभव संगाल्दै सारदा पोखरेलले नेतृत्व समालिरहनुभएको छ । काम गर्नै क्रममा गर्भ लाग्ने उनको भनाई छ ।
उनी भन्छीन महिलाको नेत्रित्वमा काम गर्न कठिनाई पनि रहेको छ । ठाउमा गरिएका कुराको सुनुवाई नहुदा अप्ठ्यारो हुने गरेको छ । महिलाहरुले नेत्रित्व गरेको ठाउमा पारदर्शिता रहेको छ । कतिपय सरकारि निकायमा गएर कुरा राख्दा सुनुवाई नहुने गरेको उनको भोगाई छ । तपाईहले आफुले गरेका काम बाट कतिको सन्तुष्ट कति हुनुहुन्छ भनेर प्रतिप्रश्न राख्ने खालका भोगाई रहेको उनी बताउछीन् । पुरुषहरुले बढि हाउभाउ गर्नै भएतापनि महिलाहरुले नेत्रित्व गरेको ठाउमा आर्थिक पाटो भने चुस्त दुरुस्त रहने गरेको पोखरेलको भनाई छ ।
महिलाहरुले नेतृतव गरेका सामुदायिक बनहरु राम्रो संग संचालन भैरहेको बताउनुहन्छ सामुदायिक बन उपभोक्रा महासंघ नेपालका केनिद्रय सदस्य कमल परियार। शुसान सहभागितामुलक नेतृत्व विकास जल जमिन र जंगलमा महिलाको स्वामित्व हुनुपर्छ भन्ने अवधारणाका साथ अगाडि बढेको उनको भनाई छ ।
महिलाहरुले चाहेमा घरमै बसेर जंगलको संरक्षण गर्न सक्ने सामथ्र्य राख्ने भएकोले बन संरक्षणमा महिलाको भूमिका अग्रणी रहेको परियार बताउँछन् । उनी भने “ सामुदायिक बन भित्रका नाङ्गा डाँडाहमा विरुवा रोप्ने , संरक्षण र हुर्काउने कार्यमा सबैभन्दाबढि महिलाहरुनै सहभागि जनाउँदै आईरहेको र आगलागीका कारण बन क्षती हुँदा गाग्रीमा पानी बोकेर लगेर बनमा आगो लाग्दा निभाएर बन बचाएका ईतिहाँस अहिले पनि जिवित छ ।”
पुरुषहरुमा धेरै स्वार्थको लडाई हुने तर महिलाहरु ईमान्दार र निस्पक्ष भएर पारदर्शी रुपमा काम गर्ने भएकोले कतिपय ठाउमा पुरुषहरु नेतृत्व लिन तयार नभएर महिलाले नेतृत्व समालेपछि सफल ब्यबस्थापन भएका उदाहरण रहेको परियार बताउनुहुन्छ ।
सुनवल १२ भूमहीकी सुमित्रा भट्टराई सामुदायिक बन उपभोक्ता समुहमा रहेर काम गर्न लागेको धेरै समय भैसक्यो । उनी हाल बाबा बर्दगोरिया सामुदायिक बनको सचिव छिन । घर भित्रै सिमित हुने महिलालाई घरको काम सकेर सामाजीक कामको लागि समय ब्यबस्थापन गर्नु आफैमा चुनौतिपूर्ण रहेको उनी बताउँछन् । महिलाहरु नेतृत्वमा आउनु गौरवको कुरा भएको उनको बुझाई छ । उनी भन्छिन् “ महिलाहरु नेतृत्वका लागि सक्षम छन् तर पुरुषनै हुनुपर्छ भनने मानसिकताका कारण महिलाहरुलाई निरिह हुन्छन्, कमजोर हुन्छन् भन्ने मानसिकताले गर्दा आत्मबलको अभाव छ ।
योजनाको स्थायित्व र निरन्तरको अभाव
सुरुवाती चरणमा उद्यमशिलताको विकासलाई प्राथमिकता दिएका सामुदायिक बनहरुले नेतृत्व परिवर्तन भए संगै त्यस्ता कार्यलाई प्राथमिकता नदिँदा कतिपय सामुदायिक बनमा संचालित योजनाहरुले गति लिन नसकेकोमा भने महिला दिदीवहिनीहरुको गुनासो छ ।
बर्दघाट २ चिसापानीमा रहेको चिसापानी सामुदायिक बन नमुना बनको उपाधी पाईसकेको बन हो । यस बन समुहमा आवद्ध महिला दिदीबहिनीहरुको आर्थिक अवस्था सुधार र नेतृत्व विकासका लागि महिला समुह गठन गरी जडिबुटी खेती गरिदै आएको थियो । जडिबुटीको प्रसोधनका लागि सामुदायिक बनलेनै प्लान्ट संचालनमा ल्याएको थियो । जडिबुटी खेती सुरु गरेको केहि बर्ष उत्पादन पनि राम्रो भएको र त्यबाट राम्रै आर्थिक आम्दानी गरिए पनि अहिले त्यसले निरन्तरता पाउन नसकेको लालिगुराँस जडिबुटी समुही अध्यक्ष माया परियार बताउछिन् ।
सामुदायिक बनमा नेतृत्व परिवर्तन भए संगै पछिल्लो समय जडिबुटी खेती र प्रसोधनको पाटोलाई प्राथमिकता नदिँदा अहिले समुहले सोचेजस्तो काम गर्न नसकेको उनको भनाई छ । हाल बाहिर बाट अम्लीसो मगाएर समुहमा आबद्ध महिला दिदीबहिनीहरुले कुचो तयार गरी विक्रिवितरण गर्ने गरेको तर यसमा सामुदायिक बनको तर्फबाट कुनै सहयोग प्राप्त नभएको उनको गुनासो छ ।
चिसापानी सामुदायिक बनमा जडिबुटी प्रशोधन केन्द्र संचालनमा आए संगै अन्य सामुदायिक बनहरुले पनि महिलाहरुलाई समुह बनाएर जडिबुटी खेतीमा आवद्ध बनाएका थिए । तर यो योजनाले लामो समय निरन्तरता पाउन सकेन । सामुदायिक बनको नेतृत्व आवधिक हुने भएकोले निश्चित अवधी पछि नेतृत्व परिवर्तन हुने र नेतृत्व गर्ने ब्यक्तिको सोच र ईच्छा शक्ति फरक फरह हुने हुँदा कतिपय विगतमा असल सुरुवात गरिएका योजनाहरुले निरन्तरता पाउन नसकेको महिलाहरुको गुनासो छ ।
सामुदायिक बनसमुह र सरकार विच पछिल्लो समय द्धन्दको अवस्था सिर्जना हुँदा स्थानियर सरकारले पनि सामुदायिक बन संग सहकार्य गरी महिला उद्यमशिलताका क्षेत्रमा काम गर्न सकिरहेका छनन् । सामुदाकिय बनलाई उत्पादन संग जोडेर नागरिकको जीवनस्तर उकास्ने र आर्थिक समृद्धि हासिल गर्ने आवाज भाषणमा मात्र सिमित हुनेगरेको छ । बैदेशिक रोजगारमा जाने लहरका कारण वनमा पहिले जस्तो जनसहभागिता अहिले नरहेको बताउछन डिभिजन वन कार्यालय प्रमुख जिवन पंगेनी ।
महिलाहरु समुहमा आबद्ध भएर साना तथा मझैला उधोगहरु संचालन गर्नु राम्रो तर आर्थिक स्रोत सामुदायिक वनमा मात्रै रहेको हुदा डिभिजन वन कार्यालय बाट उचित सहयोग गर्न नसकिएको उनको भनाई छ । सामुदायिक वनले सामाजिक उत्तर दायित्व अन्र्तगत शिक्षा, स्वास्थ्य लगाएतका क्षेत्रमा खर्च गरेतापनि सरकारलाई कर तिर्न गुनासो मान्ने गरेको बताएका छन् ।
२०५२ सालमा सामुदायिक बन उपभोक्ता समुह गठन भए देखिनै नवलपरासीमा गठित उपभोक्ता समुहहरुले महिला सहभागितालाई उच्च प्राथमिकता दिँदै आएका छन् । स्थापना काल देखिनै समुहमा ५० प्रतिशत महिलाको सहभागिता गराउँदै आएका छन् । सामुदायिक बनको २९ वर्षे यात्रामा सामुदायिक बन समुहमा रहेर काम गरेका धेरै महिलाहरु समाजका अन्य संघ संस्थाको नेतृत्व गर्न र सामाजीक नेतृत्वको रुपमा स्थापित भएका छन् । कतिपय महिलाहरु राजनितिक नेतृत्वमा पनि अगाडि बढेका छन् । सामुदायिक बन समुहको मुख्य भूमिका बन संरक्षण संग जोडिएको भए पनि यसले महिलको नेतृत्व र क्षमता विकासमा महत्वुपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आईरहेको छ ।
सरकारी स्तर बाट बनको संरक्षण सम्भव नभएपछि बनबाट लाभ लिने उपभोक्ताहरुलाई संगठित गरी सामुदायिक बनको धाराणामा बन संरक्षणको कदम अगाडि बढाए संगै बन संरक्षणको क्षेत्रमा राम्रो नतिजा आउन थालेको हो । सामुदायिक बनले बन संरक्षण संगसंगै उपभोक्ताहरुको जीवनस्तर उकास्न र नेतृत्व विकासका लागि पनि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आईरहेको छ ।
