श्रीराम ज्ञवाली
बुटवल
स्वास्थ्यका हिसाबले महलाई राम्रो मानिन्छ । त्यसैले क्रमश मौरीपालक बढ्दै गएका छन् । मह उत्पादन पनि बढ्दै गएको छ ।
लुम्बिनी प्रदेशमा पनि महको उत्पादन बढेको छ । तथापि मूल्य, गुणस्तर ,अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, महको महत्वको बारेमा जानकारीको कमीजस्ता कारण अर्गानिक मह बिक्री हुन सकेको छैन ।
अहिले मह अन्य देशमा निर्यात नभएको साथै उत्पादक बढ्दै गएको र महको महत्वको बारेमा जानकारी कम भएका कारणले अर्गानिक मह उत्पादनअनुसार बिक्री हुन नसकेको हो । नेपालको हावापानी अनुसार ५ प्रजातिका मौरी पालन गर्न सकिन्छ । विशेषगरी लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गतका जिल्लाहरुमा पहाडी जिल्लाहरुमा पुरानो प्रविधिबाट पालन गरिने सेराना जातको मौरी पालन गरिएको छ भने तराईलगायतका जिल्लाहरूमा मेलिफेरा प्रजातिको मौरी पालन गरिएको छ ।
मेलिफेरालाई उन्नत जातको मौरी मानिन्छ । लुम्बिनी प्रदेशमा मुख्यत यी २ जाति मौरीको पालन गरिएको छ ।
नेपाल मौरीपालक महासङ्घ लुम्बिनी प्रदेशका अध्यक्ष रामहरि शर्माले लुम्बिनी प्रदेशमा अनुज्ञापत्र लिई सञ्चालन गरिरहेका मौरीपालक कृषकलाई रुपन्देहीको बुटवल बिक्री केन्द्रमा रहेको मह बिक्री केन्द्रले खरिद गरी सहजीकरण गरिरहेको बताए । उनले महासंघले नेपाल सरकार र अन्य सहयोगी संस्था र व्यक्तिहरूसँगको समन्वयमा नयाँ प्रविधि र मूल्य श्रृंखला दृष्टिकोणको विकास गरी मौरीपालकहरूलाई प्रवर्धन गरीरहेको बताए ।
महासंघले मौरीपालकको उत्पादन वृद्धि राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न र आर्थिकस्तर माथि उठाउन पहल गरेको छ । विभिन्न वनस्पति र फूलहरूमा पाइने पुष्परस तथा गुलियो पदार्थलाई मौरीले संकलन तथा प्रशोधन गरी चाकामा भण्डार गरेको सुगन्धित गुलियो चिपचिपे अर्ध तरल पदार्थ मोह हो ।
मह जम्नु नजम्न्नु यसको रङ्ग ,स्वाद,वासना आदि पुष्प रसको स्रोत मौरीको जात तथा मौसममा भर पर्छ ।
मह जम्दैमा अशुद्ध हुँदैन । १ किलो मह बराबर १२ किलो स्याउ, ७ किलो सुन्तला, ८ किलो आरु ,१ दशमलव ८६ किलोग्राम मासु ,२ किलो माछा, ६५ बाट अण्डा, ७ दशमलव ४ किलो दूध ,२० किलो गाजर, १८ किलो मोटर बराबरको हुन्छ ।
मह धार्मिक रूपमा पञ्चामृतका पाँच तत्त्वमध्यको एक तत्त्व हो । जन्मेदेखि मृत्यु पर्यन्त सबै कर्मकाण्डमा महको आवश्यकता पर्छ । शक्तिवर्धक खाद्यवस्तु हो । मह सेवन गर्नासाथ रगतमा मिल्ने हुनाले तुरुन्तशक्ति प्रदान गर्दछ, रक्त अल्पताका लागि मह सेवन आवश्यक हुन्छ ।
खेलाडी वा कडा परिश्रम गर्नेहरूलाई मह सेवनबाट राहत मिल्छ । मानसिक तनावले टाउको दुख्नेहरुका लागि सेवन आवश्यक छ । औषधिको रुपमा पनि प्रयोगहुन्छ प्रतिजैविकी गुण भएको पित्त ,कफ आदिमा फाइदाजनक हुन्छ । बच्चाहरूको रुगा खोकीका लागि उत्तम छ ।
शरीरमा घाउचोट लागेमा पोलेको घाउमा महले सफा गर्दा छिटो निको हुन्छ । महिलालाई महिनामारीको समयमा पेट दुख्ने समस्यामा निको पार्न काम लाग्छ ।
सौन्दर्य प्रसाधनको रुपमा पनि यसको विशेष महत्व छ। अनुहारमा आउने चायाँ, पोतो ,दागमा मह र दूध बराबर मिलाएर लगाउँदा मुलायम बनाउँछ ।
महबाट बनेको साबुन, स्याम्पु, क्रिम आदिको प्रयोगबाट छाला, कपाल चम्किलो र नरम हुन्छ ।
महलाई एन्टीबायोटिक र औषधिको रुपमा प्रयोग हुन्छ । यसलाई पौष्टिक आहार मानिन्छ । पुरानो घाउ, खटिरा दाजको ड्रेसिङका लागि पनि प्रयोग गरिन्छ ।
अहिले उत्पादन भएको तोरीको मह ६०० प्रति किलो र रुँदिलो र चिउरीको मह ८०० प्रति किलो बिक्री गरिएको छ । कृषि विकास निर्देशनालय लुम्बिनी प्रदेशका वरिष्ठ बाली संरक्षण अधिकृत मिलन गैरेले लुम्बिनी प्रदेशमा मौरीपालकहरुका लागि बिक्रीमा समस्या नहोस् र उपभोक्ताले गुणस्तरीय र सुपथ मूल्यमा मह प्राप्त गर्न सकुन् भन्ने उद्देश्यले मौरीपालक महासंघमार्फत् सञ्चालन बिक्री केन्द्रको लागि भाडामा ५० प्रतिशत अनुदान दिएको बताए । उनले निर्देशनालयअन्तर्गतका जिल्ला शाखाहरूमार्फत् प्रशिक्षण, प्राविधिक ज्ञान, चरणक्षेत्र विस्तारलगायतका सेवाहरू प्रदान गरिरहेको बताए ।
उनले उपभोक्ताले चाहेर पनि गुणस्तरीय मोह नपाएको अत्याधिक मूल्य तिर्नुपरेको जनगुनासो पनि कम हुने अपेक्षा गरेको बताए ।
निर्देशनालयले जिल्ला प्रशासन कार्यालय मार्फत् संघमा मौरिपालक प्रवद्र्धनको माग गरेको उनले जनाए ।
लुम्बिनी प्रदेशमा रहेका ६ सय १५ जना कृषकका मेलिफेरा गोला २५ हजार ६ सय २४ र सेरानातर्फ ३ हजार ४ सय ५० गोला रहेको र यसले प्रत्यक्षतर्फ ६ सय १५ जना र अप्रत्यक्ष करिब ३ हजार जनालाई रोजगार दिएको छ । लुम्बिनी प्रदेशमा मात्र २५ करोड ६२ लाख ४० हजार रुपैयाँ बराबरको रकम कृषकबाट मौरी र मौरी घारमा लगानी भएको देखिन्छ भने मेसिन औजारतर्फ करिब १० करोड लगानी भएको देखिन्छ ।
यसैगरी मह उत्पादन तर्फबाट वार्षिक रुपमा ३८ करोड ४३ लाख ६० हजार रुपैयाँ कृषकहरुले आम्दानी गरेको देखिन्छ । लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गत दाङमा मात्र ५० प्रतिशत मह उत्पादन हुन्छ ।
