झपेन्द्र जिसी
विषय प्रवेशः
यो पंक्तिकारले केही वर्षदेखि दशैं पर्वको विषयमा छोटो मोटो लेख लेखी पत्रपत्रिकामा प्रकाशित गर्दै आएको छ । दशैं पर्व अधिकांश नेपालीको राष्ट्रिय पर्व हो । यस पर्वलाई आफूलाई वैदिक हिन्दु धर्मावलम्बी ठान्ने हिन्दु ब्राह्मणले हिन्दुको पर्व भनेर दाबी गरेको पाइन्छ । उनीहरुले त्रेतायुगमा रामले रावण र अन्य इतर धर्ममाथि विजय प्राप्त गरेको हो भनेर तदुपरान्त दशैं पर्वलाई विजयदशमी वा विजयको प्रतीकका रुपमा दशैं पर्वलाई विजय दशैंं भन्ने मान्यता स्थापना गर्दै आएको पाइन्छ ।
अर्काेतर्फ केही आफूलाई जनजाति भनेर गौरव गर्नेहरुले जनजातिलाई मारेर त्यही रगतले अक्षता मुछी टीका लगाउने र रगतमा हातको पञ्जा डोबी भित्तामा छाप लगाउने गरेको भनी आजकल भन्ने गरेको सुनिन्छ ।
यी दुवै दावीहरु अतिवादी दाबी हुन् भनेर यस आलेखमा केही प्रकाश पार्ने कोशिश गरिएको छ । यो लेखमा सहमति असहमति राख्ने उनीहरुको विवेकमा आधारित हुनेछ ।
मूल पाठ पहिले कुरा त यो दशैं पर्व हिन्दु मात्रको पर्व होइन ।
बौद्ध, बोन धर्ममा आस्था राख्नेहरुले पनि दशैं पर्व मनाउँछन् । बौद्धमार्गीले पनि दशैं पर्व धुमधामले मनाउँदै टीका जमारा लगाएको प्रष्टै देखिन्छ ।
हाम्रो दक्षिणतिरको छिमेकी भारतमा आफूलाई हिन्दु भनेहरुले दशमीलाई दशैं भन्दा राम नवामीलाई बढी मान्दछन् । राम÷रावण कथामा आधारित भएर रामलीला गाउँ मोहल्लामा धुमधामका साथ मनाउँछन् । दशैं नभनेर राम अष्टमी, रामनवामी र दशमी भनेर भन्दछन् । टीका जमरा लगाउने संस्कृति त्यहाँ छैन ।
ती सबैका बाबजुद दक्षिण भारतमा रावणको पूजा गर्दछन् । रावणलाई महान् देवता वा महान् पुरुष मान्दछन् ।
यी सबै आआफ्ना आस्था विश्वासमा आधारित छन् । हाम्रो तराई–मधेश क्षेत्रमा पनि रामलीला मनाउने गर्दछन् । कतिपयले जमारा, टीका नलगाउने र कतिपयले जमरा टीका लगाउने प्रचलन पनि देखिन्छ ।
बसाइ सराइ र जनसांख्यिाक अन्तर घुलनले सांस्कृतिक एक रुपता कतै देखिन्छ भने कतै भिन्नता । विभिन्न जातजातिको सुन्दर फूलबारीका रुपमा रहेको हाम्रो देश नेपालमा एक रुपता र विविधता हुनु स्वाभाविकै हुन जान्छ । यसलाई अन्यथा मान्नुपर्ने वा आश्चर्य चकित हुनुपर्ने कुनै कारण देखिदैन ।
भन्नेले जसरी भने पनि जसरी विश्वास गरे पनि पर्व संस्कृतिको उत्पत्तिमा उत्पादन पद्धति र निर्माण पद्धतिले र ऋतु परिवर्तनले भूमिका खेलेको हुन्छ ।
हाम्रो देश नेपालमा वसन्त, गृष्म, वर्षा, शरद, हेमन्त, शिशिर छ ऋतु मानिदै आएको छ ।
यी छ ऋतुमध्ये वसन्त ऋतु र शरद ऋतु बीउ बाल रोपण गर्ने ऋतु हुन् । यसरी नै शरद ऋतु आगवनका बेला हिउँदे खेतीका लागि बिउबाल (जौ, गहुँ, मसुरो, केराउ, मुग) आदि खेतबारीमा छरिन्छ ।
बिउ बाल खेतबारीमा छर्नुपूर्व बिउ सद्धे छ कि असद्धे छ, कुहेको छ कि राम्रो छ, वा नकुहेको भए पनि उमार शक्ति बिउमा छ कि छैन जाँच गर्न आदिमकालीन मानव जाति घुमन्ते युगलाई पार गरी रस्तीबस्ती बसालेर स्थायी बसोबास गर्न थाले । बीउ बाल रोपण गर्नु पूर्व पातको टपरीमा माटो, बालुवा मल राखी आफूसँग भएका बीउ टपरीमा माटो राखी आफ्ना झोपडीको अँध्यारो कुनामा राखेर उमार्ने पद्धतिको विकास गरे । अझै पनि त्यो पद्धति अहिलेसम्म पनि कायम छ ।
कसैका बीउ राम्ररी उम्रिए । कसैका बीउ नउम्रेको पाए । जसको बिउहरु उम्रिए उसले त्यो जमरालाई आफ्नो कानमा सिउरिएर जसको बिउ उम्रिएन उसले बिउ उमार्नेको घर झोपडीबाट बिउ सापट लिएर रोपण गरे । त्यो बीउ सद्धे हुने हुँदा राम्ररी उम्रियो । उसले पनि खुशी हुँदै आफू र आफ्नो परिवारका सदस्यको कानमा लगाए ।
प्रिय मित्रहरु ! जमरा उम्रनु वा टुसाउनु भनेको खुशीको कुरा हो । अँध्यारो प्रकाश नभएको कोठामा उमारिएको हुँँदा जमरा पहेंलो हुनु स्वाभाविकै हो । यसरी ती आदिम मानव जाति वा हाम्रा पुर्खाले जमरा संस्कृतिको सुरुवात र विकास गरेको कुरा वस्तुगत तथ्य र प्रकृति सापेक्ष भएको पाइन्छ । तपाईंलाई कस्तो लाग्छ ?
टीका अर्थात् चामलको टीका संस्कृति
हाम्रो नेपाल धेरै ताल तलैया भएको देश हो । यी ताल तलैया र दलदल क्षेत्रहरु जैविक उत्पत्तिका आधार हुन् ।
सुक्ष्म ढंगले र वस्तुवादी ढंगले अवलोकन गर्दा यी दलदल क्षेत्र, ताल तलैयामा धेरै जैविक विविधता, माछा, कछुवा, सर्प, कमलका रंगी विरंगी फूलहरु समेत पाइन्छ ।
अन्तको कुरा नगरौैं उच्च हिमाली क्षेत्र जुम्ला सिंजा फाँटमा फलाइने मार्सी धान विश्व प्रसिद्ध छ । त्यस्तै अजिगरा (अजिगर) ताल कपिलवस्तु, प्रवास ताल र माडी बुडुवा ढाव पाल्पा, पोखराको वेगनास तालमा धानको पुर्खा प्राकृतिक धान आफै उम्रने, आफै फल्ने गर्दथे र गर्दछन् । दह अनुसारको लम्बाईका हुने गर्दछन् । मानवीय अतिक्रमणका कारण कतिपय तालतलैयामा ती धानहरु लिपोन्मुख हुन बाध्य छन् । यही धानलाई क्रस पोलिनेसन गरी नयाँ नयाँ धानको प्रजाति बनाइएको हुनुपर्छ र पाइन्छ ।
विश्वका अन्य देशका तालतलैयामा जस्तै नेपाली तालतलैया पनि धानको उत्पत्ति क्षेत्र हो, प्रिय मित्रहरु ! हाम्रा पुर्खाहरुले तिनै धान ढिंकीले कुटेर भात खाने मात्र काम गरेन् उनीहरुले त धानको उत्पत्तिको पहिचान स्थापित गर्न साइनबोर्ड रुपी आफ्नो निधारमा अक्षताकोे टीका लगाएर धानको उत्पत्तिको स्वामित्व लिए । अहिले विश्व व्यापार संघ र डब्लुटिओबाट उत्पत्तिको स्वामित्व लिने होडबाजी छ । तर नेपाली हाम्रा पुर्खाले दशैं लगायत विभिन्न चाडपर्वमा निधारमा अक्षताको टीका लगाएर पेन्टेन्रराइट परापूर्वकालदेखि लिंदै आएको दशैं पर्वले देखाउँछ ।
दक्षिणी छिमेकी देश भारतका शासक नरेन्द्र मोदी एण्ड कम्पनीले चामलकोे टीका लगाउँदैनन् । जमरा बारे केही जान्दैनन् । तर नेपालमा भने अधिकांश नेपालीले यो दशैं पर्र्वमा चामलको टीका निधारमा लगाउँछौं र कानमा जमरा लगाउँछौं । सिउरहन्छौं । धान कुटेर भुस फालेपछि प्राप्त हुने गुदी नै चामल हो । निधारमा लगाउने टीकालाई अक्षता भनिन्छ । प्रारम्भिक दिनमा दशैंका होस् वा अन्य शुभकार्यमा जस्ताको तस्तै सबै जातिले सेतो टीका नै लगाए । तर पछिल्ला दिनहरुमा रंगको आविष्कार र प्राप्तिपछि शुभकार्यमा रातो अक्षताको टीका, दुःख वा शोक पर्दा केशरी वा बेसार÷हर्दीमा मुछेर पहेंलो अक्षताको टीका लगाउन थालेको वस्तुगत अध्ययनले देखाउँछ । अहिले पनि कतिपय मानव जातिले शुभकार्य, दशैं, विवाह आदिमा समेत सेता टीका लगाएको पाइन्छ र सेतो रंग पनि अशुभ होइन र अशुभ हुने कुरै रहेन । किनकि मूल रंग त सेतो नै हो जुन सूर्यको प्रकाशमा समेत पाइन्छ । आजकाल मानवहरु विभिन्न संघ संस्था वा संसदीय निर्वाचनमा नेतृत्व लिन प्रतिस्पर्धा गर्दछन् । जो जो विजयी हुन्छन् उनीहरुलाई रातो अविर लगाएर बधाई दिइन्छ । यहाँनेर यो जाति वा त्यो जाति भन्ने कुरा हुँदैन । सबैले रातो अविर ग्रहण गरेको पाइन्छ । त्यसैले अमुक जातिले अमुक जातिलाई काटेर टीका लगाउन थालेको भन्ने कुरा सरासर विषय वस्तुलाई गहिराइका साथ बुझ्न नसक्नु वा बुझेर पनि बुझ पचाउनु नै हो । अथवा यसबाट संकीर्ण साम्प्रदायिक गन्ध आउँछ ।
प्रिय मित्रहरु ! ब्राह्मण क्षत्रीले मगर वा अन्य जनजातिको हत्या गरेर रगतको पञ्जा छाप भित्तामा लगाउने त्यही रगतले चामलको टीका मुछेर निधारमा लगाउने गरेको आरोप आजकाल सुनिदै आएको छ । के साँचो कुरा आरोपित गरे झैं नै हो त ?
सामाजिक र ऐतिहासिक अध्ययन र मानव विकासको अध्ययन गर्दा यस्तो पाइँदैन र होइन भनेर सहजै भन्न सकिन्छ ।
सत्य कुरा के हो र हुुनुपर्छ भने सेतो रंग प्राइम कलर हो वा मुख्य रंग हो । ढिंकीले ओखलमा धान कुटेपछि एकातिर धानको बोक्रा (भुस) हुन्छ भने अर्काेतर्फ चामल हुन्छ । अक्सर धेरै जसो चामल सेतो हुन्छ तर मार्सी धानको चामल त रातो रातो वा खेरो वा ब्राउन रंगको हुन्छ । तर मार्सी धानको चामल त रातो रातो वा खेरो वा ब्राउन रंगको हुन्छ । कुनै धान बुर्तिवाङ, ढोरपाटनतिरको त चामलको रंग अझै रातो नै हुन्छ ।
प्रारम्भिक दिनमा आज बजारमा पाइने सप्त रंग वा त्यो भन्दा अझ बढी रंगको पत्ता लागेको थिएन । मानव जातिले अध्ययन अनुसन्धानका क्रममा विभिन्न रंगको आविष्कार गरे । धानको बोक्रा हटाएपछि प्राप्त हुने आउँछ यहाँनेर ।
बाँकी ३ पेजमा
