बुटवल
प्राचीन कपिलवस्तु गणराज्यको राजधानी तिलौराकोट दरबारबाट रानी मायादेवी माइती देवदह जाँदै थिइन्, उनलाई बाटैमा सुत्केरी बेथा लाग्यो । उनले लुम्बिनीमा शिशुलाई जन्म दिइन् । माइती हिंडेकी मायादेवी बाटैमा सुत्केरी भएपछि उनलाई तिलौराकोट दरबार फर्काइयो । शिशुलाई काखमा राखेर मायादेवी दरबार भित्रिदा दरबारमा भव्य स्वागत भयो । दरबारमा आमासहित भव्य स्वागत पाउने शिशु थिए, सिद्धार्थ गौतम । तिनै सिद्धार्थ ज्ञानको खोजी गर्न २९ वर्षको उमेरमा दरबारको सुखसयल त्यागे । लामो ध्यान साधनाबाट उनले बुद्धत्व प्राप्त गरे । आज संसारभर बुद्धका लाखौं अनुयायी छन् । जो जीवनमा लुम्बिनी आउन चाहन्छन् ।
लुम्बिनीमा आउन चाहेका बौद्धमार्गीलाई आकर्षित गर्न पर्यटन व्यवसायी विक्रम पाँडेकाजीले माता मायादेवी सुत्केरी मार्गको अवधारणा अघि सारेका छन् । बौद्ध पर्यटकलाई आकर्षित गरी बसाइँ लम्ब्याउन यो अवधारणा अघि सारेको पाँडेकाजीको भनाइ छ ।
‘मायादेवी सुत्केरी भइ शिशुलाई लिएर राजमहल फर्केको बाटो हेर्न र माटो छुन बौद्ध धर्मावलम्बी र शान्तिप्रिय जो कोही भाग्यमानी सम्झिने भएकाले यो अवधारण अघि सारिएको हो ।–उनी भन्छन् । मायादेवी सुत्केरी भएपछि आफ्नै दरबार फर्केको बाटो लुम्बिनी—तिलौराकोट ३७ किमी छ । लुम्बिनी—तिलौराकोट दरबारसम्मको माता मायादेवी सुत्केरी मार्गमा शान्ति पैदलयात्रा  धम्म यात्रा गर्न सकिने उनको भनाइ छ । यो मार्गमा यात्रा गर्ने पर्यटक तीन रात बस्न सक्छन् । ‘एकदिनमा १०÷१२ किमि हिंड्ने हो । त्यसपछि विश्राम गर्दै हिंड्दै अघि बढ्ने हो ।–सुत्केरी मार्गबारे पाँडेकाजी सुनाउँछन् ।
 अहिले यिनै पाँडेकाजीले अघि सारेको अवधारणा कार्यान्वयनको चरणमा प्रवेश गर्ने विन्दुमा पुगेको छ । यो अवधारणा अनुसार काम गर्न सक्दा लुम्बिनीमा पर्यटक आकर्षित गर्न र बसाई लम्ब्याउन सकिन्छ भन्ने बारेमा सरकारी निकाय र दातृ निकाय सकारात्मक देखिएका छन् । भारतमा बौद्ध पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि विश्व बैंकले लगानी  गरिरहेको छ । मायादेवी सुत्केरी मार्गको अवधारणालाई कार्यान्वयन गर्न विश्व बैंक सकारात्मक भएको छ । यो मार्गको पूर्वाधार निर्माणमा विश्व बैंकको रुची छ । पर्यटन व्यवसायी पाँडेकाजी पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि नयाँ र श्रृजनशिल योजना र रणनीति तयार गर्न खप्पिस छन् । अहिले उनले बुद्ध र लुम्बिनीसँग सम्बन्धित आधा दर्जन प्रवद्र्धनका योजना अघि सारेका छन् ।  यिनै पाँडेकाजीलाई लुम्बिनी विकास कोषले सद्भावना दूत बनाएको छ ।

पाँडेकाजीले पुरातत्वविद् बसन्त विडारीलाई सोधे,-राजा शुद्धोधन जन्ती लिएर गएको वा मायादेवी सुत्केरी भएर तिलौराकोट दरबार फर्केको  बाटो कुन होला ? विभिन्न सन्दर्भ सामग्री अध्ययन पछि पुरातत्वविद् विडारीले त्यो बाटोको खाका तयार गरे । विडारीले तयार गरेको खाकालाई पाँडेकाजीले नाम राखिदिए,-माता मायादेवी सुत्केरी मार्ग । अहिले उनले सरकारी अधिकारी र राजनैतिक दलका शीर्ष नेतालाई माता मायादेवी सुत्केरी मार्गको महत्वबारेमा बुझाइरहेका छन् ।

बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनी आउने पर्यटकको संख्या अपेक्षित बढ्न नसक्दा मुलुकले लाभ पाउन सकेको छैन । जति आउँछन्, उनीहरुको बसाइ लम्बिन सकेको छैन । भारतका बौद्धस्थल हुँदै आउने पर्यटक लुम्बिनी घुमेर बास बस्न उतै जाने गरेका छन् । पर्यटकको बसाई लम्ब्याउन हामीले कार्यक्रम अघि नसार्दा समस्या भएको उनको ठम्याइ छ । पाँचौ शताब्दीमा चिनियाँ बौद्ध यात्री ह्वेन साङ  यहाँ आएका थिए । उनी बोधगयादेखि श्रावस्ती-पिप्रहवा हुँदै कपिलवस्तु आएका थिए । यही मार्गलाई उनले ह्वेयन साङ मार्ग भनेका छन् । ह्वेयन साङ मार्गको बारेमा भारतीय अध्येता दिपक आनन्दले अध्ययन गरेका छन् । सम्राट अशोक कपिलवस्तु र लुम्बिनी आएको बाटो पनि यही हो । पाँडेकाजी भन्छन्,-लुम्बिनीमा बौद्ध पर्यटक बढाउन ह्वेन साङ मार्गको प्रचार गर्न आवश्यक छ । यो मार्गले नेपाल—भारत दुवै देशलाई फाइदा गर्छ ।
पूर्णिमा विशेष अवधारणा
लुम्बिनीमा बुद्ध जन्मेको दिन बैशाख पूर्णिमामा बुद्ध जयन्ती मनाइन्छ । बैशाख पूर्णिमामा लुम्बिनीमा भव्य कार्यक्रम हुन्छ । तर बुद्धसँग सम्बन्धित अरु पूर्णिमामा अहिलेसम्म ओझेल परेकोमा उनले जागृत गर्दैछन् ।

बुद्ध कन्थक घोडामा चढेर असार पूर्णिमाको मध्यरात तिलौराकोट दरबारबाट ज्ञानको खोजीमा निस्केका थिए । 
सिद्धार्थ गौतमबुद्ध ज्ञानको खोजीमा निस्केको असार पूर्णिमाको रातलाई उनै पाँडेकाजीको अगुवाईमा विशेष पर्वको रुपमा मनाउन  थालिएको छ । २६१३ वर्षसम्म सिद्धार्थले दरबार छाडेको रातमा कपिलवस्तुमा कुनै कार्यक्रम भएन,२६१४ औं उत्सव मनाएपछि असार पूर्णिमाको रातलाई विशेष बनाउन सकिन्छ भन्ने लागेको उनले बताए । असार पूर्णिमाको रात कन्थक घोडा चढेर सिद्धार्थ गौतम दरबार छाड्दै गरेको दृश्यलाई ब्राण्डिङ गर्न सके आगामी दिनमा पर्यटक बढाउन सकिन्छ ।

सिद्धार्थ गौतमले दरबार छाडेपछि ६ वर्ष तपस्या गरे । सातौं वर्षमा  बोधगयामा बुद्धत्व प्राप्त गरे । सिद्धार्थले बुद्धत्व प्राप्त गरी घर फर्के, त्यो दिन फागु पूर्णिमामा हो । बुद्ध घर फर्केको दिनलाई पनि विशेष दिन बनाउने अवधारणा उनले अघि सारेका छन् ।
त्यसैगरी लुम्बिनी-सगरमाथा पिस म्याराथुन नियमित गर्न सक्दा संसारभरको ध्यान केन्द्रित  गर्न सकिने उनको भनाइ छ । लुम्बिनीमा पर्यटक बढाउन चाकरचौडा हुँदै नेपालमा आउने नाका खोल्नुपर्ने उनको सुझाव  छ ।

एभरेष्ट म्याराथुनले जगाएको आशा
माओवादी द्वन्द्व उत्कर्षमा थियो, नेपालमा पर्यटक आगमन ह्वात्तै घट्यो । पर्यटक आउन छाडेपछि पर्यटन व्यवसायी निराश भए । कतिपय व्यवसायबाट पलायन भए, कतिपयले लगानी खुम्च्याए । 

देशमै केही गर्ने आकांक्षा बोकेकाहरु निराश हुँदा सधैं केही गर्ने हुटहुटी बोकेका पर्यटन व्यवसायी पाँडेकाजी चुप लाग्न सकेनन् । उनले एउटा कार्यक्रम अघि सारे,-एभरेष्ट म्याराथुन । यसलाई तेञ्जिङ हिलारी एभरेष्ट म्याराथुन नाम दिइएको छ ।
प्रत्येक वर्ष मेई १३ १४ तारिख धावक बैकुण्ठ मानन्धरले लुम्बिनीस्थित अखण्ड दीपमा पीस टर्च बालेर सगरमाथा बेस क्याम्प जान्छन् । उनी त्यहाँ पुगेपछि एभरेष्ट म्याराथुन सुरु हुन्छ । ‘अखण्ड दीपमा टर्च बालेर बेसक्याम्प पुगेर म्याराथुन गर्नुको उद्देश्य लुम्बिनी र सगरमाथालाई जोड्नु हो । एभरेष्ट म्याराथुनमा लुम्बिनीको प्रचार गर्नु हो ।’–उनले भने ।

सन् २००३ मा म्याराथुनको परीक्षण कार्यक्रम भयो । पश्चिमा मुलुकमा म्याराथुन पर्यटनको काम भएको सुनेका र बुझेका पाँडेकाजीले यहाँ पनि गर्न सकिन्छ कि भनेर सुरु गरेको कार्यक्रम अहिले वर्षेनी भइरहेको छ । ‘चारवर्ष लगानी मात्रै भयो, पाँचौ वर्षदेखि राम्रो हुँदै गएको छ । अहिले ३०-३५ देशका व्यक्ति आउँछन् ।’–उनले भने ।
पाँडेकाजीका भनाइमा, यो १४ रात १५ दिनको ट्रेकिङ हो । जाँदा विस्तारै हिंड्दै घुम्दै सगरमाथा बेस क्याम्प जाने र फर्कदा दौडेर फर्कने हो ।

सगरमाथाको पर्यटन प्रवद्र्धनमा राम्रो काम गरेकाले लुम्बिनी विकास कोषले उनलाई सद्भावना दूत नियुक्त गरेको हो । अहिले उनी लुम्बिनीमा पर्यटकको बसाइँ लम्बाउने अवधारणा र कार्यक्रम बनाउने, ब्राण्डिङ गर्ने अभियानमा छन् । अहिले बुद्धिष्ट सर्किटस् डट कममार्फत् बौद्ध पर्यटन आकर्षित गर्ने अभियानमा छन्, उनी ।

कलेज पढ्दापढ्दै यति ट्राभल्समा जागिर गरे उनले । कलेज पढ्दै  पार्टटाइम जागिर गर्दागर्दै उनले पर्यटन क्षेत्रमा करिअर बनाउन लागे । ‘पर्यटन उद्यममा लागेको ४५ वर्ष भएछ,’ उनी भन्छन्–‘मेरो उमेर ७० वर्ष पुग्यो, अब कति गर्न सकिएला, आफूले आर्जन गरेको अनुभव र ज्ञान नयाँ पुस्तालाई दिन पाए मुलुकलाई फाइदै हुन्थ्यो भनेर लुम्बिनीमा पर्यटन प्रवद्र्धनका कार्यक्रम गरिरहेको छु ।’ उनले गरेका कार्यक्रमका लागि सरकारी स्रोत प्रयोग भएको छैन । न त कुनै गैरसरकारी संस्थाको सहयोग छ । पर्यटन व्यवसायबाट कमाएको केही प्रतिशत पैसा नै उनले पर्यटन प्रवद्र्धनका काममा खर्च गरेका छन्  ।