गौतमबुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीमा मात्रै नभएर यस क्षेत्रका धेरै ठाउँमा बुद्धकालीन संरचना रहेका छन् । ती संरचनालाई जोगाएर उत्खनन् गरी अध्ययन र अनुसन्धानको काम हुन सकेको छैन । उत्खनन्को काम सुस्त छ, जसले अध्ययन र अनुसन्धानलाई छरितो बनाउन सकेको छैन ।
पुरातात्विक संरचनाको उत्खनन्, अध्ययन र अनुसन्धानले हो, विगतको इतिहासलाई प्रमाण दिने । लुम्बिनीमा गौतमबुद्ध जन्मेका थिए भन्ने प्रमाण अशोक सम्राटले गाडेको अशोक स्तम्भले दिएको छ । अशोक स्तम्भ लुम्बिनीमा फेला नपरेको भए संभवतः लुम्बिनीमा गौतमबुद्ध जन्मेको पुष्टि हुने थिएन् । कपिलवस्तु खुला संग्रहालय हो, जहाँ सिद्धार्थ गौतमभन्दा पहिले अरु दुई बुद्ध जन्मेका थिए । क्रकछन्द बुद्ध र कनकमणि बुद्धको जन्मस्थलका साथै सिद्धार्थ गौतमसँग सम्बन्धित दर्जन स्थलहरुमा पुरातात्विक संरचना छरिएर रहेका छन् । ती संरचना जोगाएर राख्ने प्रबन्ध गर्नुपर्नेछ । अहिलेसम्म ती सामग्री छरिएर रहेकाले त्यहाँ रहेका पुरातात्विक वस्तु डुबानको जोखिममा छन्, मान्छेले चोरी गर्ने र नष्ट गर्ने प्रवृत्ति पनि कायमै छ ।
गौतम बुद्धको अस्थिधातु रहेको रामग्राममा पनि उत्खनन् हुन सकेको छैन । बुद्ध मावली देवदहमा पनि आधा दर्जन पुरातात्विक महत्वका स्थलहरु छन्, ती स्थलमा रहेका भग्नावशेषलाई तारबार गरी जोगाएर राख्नुपर्नेमा अहिलेसम्म ध्यान दिइएको छैन । भग्नावशेष रहेको स्थानलाई जोगाउनुको साटो अतिक्रमण बढ्दा समेत सरकारको ध्यानाकर्षण हुन नसक्नु सम्पदास्थलको महत्व नबुझ्नु हो । सैनामैना बौद्धकालीन महत्वपूर्ण शहर मानिन्छ । सैनामैनाको पुरातात्विक वस्तु प्राप्त भएकै ठाउँमा सर्वसाधारणको घर बनेका छन्, खेतीपाती हुँदै आएको छ । यस्ता क्रियाकलाप बेलैमा रोक्न ध्यान दिइएन् नै, अब के गर्ने भन्ने पनि प्रष्ट धारणा छैन । कोलीय राज्यको राजधानी अहिलेको देवदह हो कि पण्डितपुर भन्ने निष्कर्ष निकाल्नका लागि पण्डितपुर र देवदहको उत्खनन् र प्राप्त प्रमाणको विश्लेषण गर्नुपर्ने हुन्छ । तर वर्षेनी न्यून बजेटमा हुने उत्खनन्ले अपेक्षित परिणाम दिन सकिरहेको छैन ।
सम्पदास्थल मुलुकको गहना हुन् । जसले विगतलाई बुझ्न सघाउ पु¥याउँछन् । सभ्यताको विकासबारे जान्न र बुझ्न सघाउने सम्पदास्थललाई जोगाउनु भनेको भावी सन्ततीको लागि अमूल्य उपहार हो । अहिले नै उत्खनन् गरी प्राप्त सामग्री संग्रहालयमा राख्न सक्दा पर्यटकको आगमन बढाउन सकिन्छ । पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि सम्पदालाई प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
