मनपरी उत्खनन् हुँदा तिनाउ नदी अस्वभाविक रुपमा गहिँरिदै गएको छ ।नदी गहिरिदा जोखिम बढेको छ । बाढी आउँदा दाँया र बाँया कटान बढेको छ । नदी उकास क्षेत्र बढ्दा अतिक्रमण बढेको छ । त्यही बस्ती कटानको मारमा परेको छ । मानवीय जोखिम बढेको छ । तिनाउ नदीमा भइरहेको अनियन्त्रित दोहन रोक्न पटक्कै चासो छैन् ।
तिनाउ नदी दोहन रोक्ने काम स्थानीय तहको प्राथमिकतामा पर्नुपर्ने हो तर स्थानीय तहले ढुंगागिट्टी निकासीको ठेक्का दिएर नदीमा ठेकेदारको रजाईँ गर्न दिएका छन् । वर्षेनी नदीमा थुप्रिएको ढुंगागिट्टी र बालुवा निकाल्ने भन्दै मनपरी उत्खनन् भइरहेको छ । डेढ दशकयता तिनाउ १० मिटरसम्म गहिरिएको छ ।
नदी सभ्यताको मुहान हो । नदी मान्छे सहित सबै प्राणीको जीवन धान्ने आधार हो । तिनाउ नदी खानेपानी र सिंचाईको महत्वपूणर् स्रोत हो ।रूपन्देहीको भविष्य तिनाउसँग गाँसिएको छ । तिनाउ नदीको बाढी, कटान र डुबान झेलेको रूपन्देहीले आगामी दिनमा अझै त्यस्ता कठिन दिनहरु झेल्नुपर्ने बाध्यता छ किन भने अस्वाभाविक रुपमा गहिरिएको नदीमा आउने बाढीले धेरै समस्या निम्त्याउँछ ।
स्थानीय सरकार नदी संरक्षण होइन्, धेरै राजस्व असुलीको धन्दामै रमाएका छन् । नदी जोगाउँदा जीवन जोगिन्छ भन्ने मान्यतालाई आत्मसात गर्न पटक्कै चासो छैन् । नदीको दोहन बहुआयामिक प्रभाव देखिन थालेका छन् ।नदी दोहनले गहिरिदै जाँदा त्यसका असर सतहमा देखिइसक्दा दोहन नियन्त्रणमा पटक्कै ध्यान नजानु भनेको आफ्नो खुट्टामा आफैं बञ्चरो हान्नु हो । ठेकेदारले कति परिमाणमा निकाल्ने, कति क्षेत्रफलमा निकाल्ने, कति गहिराईमा निकाल्ने भन्ने प्रष्ट तोकिएको हुन्छ । तर अनुगमन प्रभावकारी हुन नसक्दा मनपरी मौलाएको छ ।
अब तिनाउलाई जोगाउने हो भने मनपरी उत्खनन् रोक्नुपर्छ । स्थानीय तहले तिनाउलाई आम्दानीको स्रोतको रुपमा मात्रै प्रयोग गर्न हुन्न । नदी जोगाउन सक्दा प्राकृतिक विपत्तिबाट जोगिन सकिन्छ । पर्यावरणीय सन्तुलनका लागि नदी अपरिहार्य भएकाले मृत्यु उन्मुख नदीलाई जोगाऔं,नदीको जीवन जोगिन सक्दा नै मान्छेको जीवन चल्ने हो ।
