वि.सं. २०१८ सालमा भएको छैठौं राष्ट्रिय जनगणनामा नेपालको जनसंख्या ९४ लाख १२ हजार ९ सय ९६ थियो । ६ दशकपछि २०७८ सालमा भएको बा¥हौं राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार नेपालको जनसंख्या तीनगुणा बढेर २ करोड ९१ लाख ६४ हजार ५ सय ७८ पुगेको छ । छैठौं जनगणनामा प्राप्त तथ्याङ्कअनुसार, जनसंख्या वृद्धिदर वार्षिक १ दशमलव ६४ प्रतिशत थियो । अहिले जनसंख्या वृद्धिदर आधा घटेर ० दशमलव ९२ प्रतिशत कायम भएको छ । कुल प्रजनन् दर घटेर १ दशमलव ९ मा झरेको छ ।
यो तथ्याङ्कले मुलुकले अब जनसंख्या घटाउने होइन्, बढाउने नीति र कार्यक्रम अघि बढाउनुपर्ने भएको छ । कुनै बेला जनसंख्याको वृद्धिलाई रोक्न धेरै सन्तान नजन्माउनका लागि राज्यले कार्यक्रम अघि सा¥यो । अब जनसंख्या बढाउन सन्तान जन्माउन प्रोत्साहित गर्नुपर्ने भएको छ । त्यसो त स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले तयार गरेको जनसंख्या नीति २०८१ को आधारपत्रमा तीनवटा बच्चा जन्माउन दम्पतीलाई प्रोत्साहन गरिएको छ । जनसंख्याको आकार विस्तारै बढ्दै गएको भए पनि बढ्ने दर घटिरहँदा आगामी दिनमा जनसंख्या कम हुँदा समस्या पर्ने देखिन्छ । जन्मदर घट्दा अबको दुई दशकमै नेपालमा सक्रिय जनसंख्या पर्याप्त नहुने देखिन्छ ।
विभिन्न वहानामा युवाहरु विदेश गइरहेका छन् । विदेश गएका युवाहरु उतै घरजम गरेर बस्ने र उनीहरुका सन्तान समेत उतै रहँदा सम्भावित चुनौतीको आँकलन हुनुपर्छ । बसाइँसराइ अहिले पहाडबाट तराई, गाउँबाट शहर र शहरबाट अर्को देशमा भइरहेको छ । पहिले दसैँमा टिका थाप्न छोराछोरी बाबुआमा खोज्दै देश आइपुग्थे । परिवार, आफन्त र गाउँमा खुशीयाली र रौनक आउँथ्यो । यो वर्षको दसैँमा कैयौं अभिभावक छोराछोरी खोज्दै अष्ट्रेलिया, अमेरिका, क्यानडालगायत पुगे । यसले आगामी दिनमा अहिलेकै नीति र कार्यक्रम कायम हुँदा नेपालमा जनसंख्या अझैँ घट्ने निश्चित छ ।
नेपालले सन् १९५९ मा परिवार नियोजन संघ स्थापना गरेर अनौपचारिक रूपमा जनसंख्या नियन्त्रणको नीति लिएको थियो । सन् १९६५ मा राजा महेन्द्रले तत्कालीन राष्ट्रिय पञ्चायतको बैठकमा देशको जनसंख्या वृद्धिदर उच्च भएको, यसले विविध समस्या निम्त्याउने र विकासमा बाधा पुग्ने तर्क गर्दै जनसंख्या नियन्त्रणसम्बन्धी नीति लिने घोषणा गरेका थिए । तेस्रो पञ्चवर्षीय योजनादेखि निरन्तर रूपमा जनसंख्या नियन्त्रण कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउने लक्ष्य राखेको राष्ट्रिय योजना आयोगले १६औं पञ्चवर्षीय योजना उक्त प्रावधान हटाइदिएको छ ।
नेपालमा प्रजनन्दर एक्कासी घट्नुको अर्थ बढ्दो महँगी, बच्चाको शिक्षा र स्वास्थ्य धान्न बाबु आमाको कमाइ नपुग्नुु हो । शिक्षा र रोजगारीमा वृद्धि भएसँगै महिलाले बच्चा जन्माउने सवाललाई कम प्राथमिकता दिन थालेका छन् । जन्मदरको विश्लेषण गरेर नीतिमा नै त्यसलाई प्रोत्साहन गर्ने, दुईभन्दा बढी बच्चा जन्माउने दम्पतीलाई स्थानीय तहबाट दिइने कर छुट, सुत्केरी स्याहार र शिक्षा र स्वास्थ्यमा सुविधाजस्ता कार्यक्रमले दम्पतीहरू बच्चा जन्माउन प्रोत्साहित हुन सक्छन् ।
