शंकर भण्डारी
कुमारी लामाद्धारा लिखित ‘दर्ज्यु संलाप’ समकालिन नेपाली साहित्यको एउटा महत्त्वपूर्ण हस्तक्षेपको रूपमा उदाउन खोजेको कृति हो । शीर्षकमा प्रयुक्त ‘दर्ज्यु’ भन्ने शब्द तामाङ समुदायमा ‘दाजु’ वा ‘मान्यजन’ भन्ने अर्थमा प्रयोग हुन्छ । त्यस्तै ‘संलाप’ भन्नाले संवाद वा कुराकानी भन्ने जनाउँछ । तर यस पुस्तकको शीर्षक ‘दर्ज्यु संलाप’ले प्रतिरोधको आत्मसंवाद वा उत्पीडित समुदायको प्रतिध्वनी लाई संकेत गर्दछ । लेखकले यस कृतिलाई ‘प्रतिरोधी स्वर’को रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेका छन् ।
‘दर्ज्यु संलाप’ आत्मपरक शैलीमा लेखिएको गैर–आख्यान हो । यसमा संग्रहित निबन्धहरूले भुँइमान्छेका कथा सुनाएको छ । किनारामा पारिएका जाति र समुदायको रहनसहन कला संस्कृतिलाई महत्त्वका साथ पस्केको छ । उत्पीडित समुदाय त्यसमा पनि तामाङहरूको जीवनको चर्चा छ । यो पुस्तक तीन भागमा विभाजित छ । पहिलो भाग ‘समाज संवार्ता’ हो । जसमा ७ वटा निबन्धहरू अटाएका छन् । भने दोस्रो र तेस्रो खण्ड ‘सैलानी समय’ र ‘दृश्य अ (दृश्य)’मा पाँच–पाँच वटा निबन्धहरू समावेश छन् ।
यो एउटा सशक्त र संवेदनशील निबन्ध संग्रह हो । यसले हाम्रो समाजमा अदृश्य तथा दबिएका आवाजहरूलाई उजागर गर्ने कोशिस गरेको छ । यो कृति नेपाली साहित्यमा एउटा उज्यालो सङ्केत हो । यसले पाठकलाई सोच्न र आफैसँग संवाद गर्न बाध्य पार्छ । यसका निबन्धहरूले महिला, सीमान्तकृततामाङ समुदायका मुद्दाहरू बोकेको छ । लेखकले यी समुदायका पीडा र प्रतिरोधलाई प्रस्तुत गर्ने जमर्को गरेका छन् । विशेषतः तामाङ समुदायको सांस्कृतिक स्व पहिचानको खोज र उनिहरूको संवेदना यस कृतिको आत्मा बनेको छ ।
‘दर्ज्यु संलाप’ विचार चिन्तन र अनुभूतिको संग्रह हो । यसका निबन्धहरूले लेखकको भावनात्मक संलग्नता, आत्मीयता र संवेदना पोख्दछन् । लेखकको स्वतन्त्र चिन्तनको मार्ग रोज्ने साहस प्रशंसनीय छ । यी निबन्धहरू ‘कथा भन्ने निबन्धहरू’ हुन् । यसका निबन्धहरू भित्र कथा लुकेका छन् । यसका पात्रहरू सजिव छन् र घटनाहरू अनुभूत छन् । यसका निबन्धहरू दस्तावेजी नभई आत्मपरक र छोड्ने खालका छन् ।यस संग्रहले सामाजिक चेतनाको प्रवाहीकरण गर्ने चेष्टा गरेको छ । यसले नसुनिएका आवाजहरूलाई मुखर गरेको छ । मौन संवादहरू गरेको छ ।
यस कृतिको भाषा काव्यिक लाग्छ । यसमा काव्यको लाग्छ यसमा काव्यको सौन्दर्य र निबन्धको गाम्भिर्य दुवैको सामञ्जस्य पाइन्छ । ‘दर्ज्यु संलाप’ले समाजसँग प्रतक्ष्य विमर्श गर्ने कोशिस गरेको पाइन्छ । यसले समाजका संरचनागत अन्याय पितृ सत्ताको जरो, जातीय विभेदजस्ता मुद्दा माथि प्रश्न गरेका छन् । यस कृतिले मूलतः भूँइमान्छेको पक्षमा वकालत गर्छ । यसमा शक्ति हुनेहरूको होइन, शक्ति नहुनेहरूको कथा छ । मुलधारको होइन, छायाँमा परिएकाहरूको जीवनव्यथा छ । ललेखकले परिधिमा पुर्याइएका मान्छेहरूको आवाजलाई उठाउने प्रयत्न गरेका छन् ।
‘दर्ज्यु संलाप’ नयाँ क्षितिज पुग्ने उत्कण्ठ चाहनाले भरिएको कृति हो । यसले परिवर्तनको सम्भावना बोकेको छ । यस भित्रका निबन्धहरूले पाठकको संमवेदना मात्र होइन, चेतना पनि जगाउँछ । यसका निबन्धहरूले सामाजिक न्याय र मानवीयताको पक्षपोषण गर्छन् । यो कृति सौन्दर्य र विचारको संयोजन हो ।
लेखकले आत्मपरक शैलीमा आफ्ना अनुभव र परिवेशलाई उजागरण गरेका छन् । उनका अनुभवहरू मुख्य रूपले तामाङ समुदायसँग गाँसिएका छन् । यो समुदायको आफ्नो भुगोल, भाषा, परम्परा, बहिष्करण र राज्यसँगको सम्बन्धलाई निबन्धमार्फत् अभिव्यक्त गर्ने कोशिस गरेका छन् । लेखकले यस पुस्तक मार्फत ‘पहिचान’को बहस उठाउने कोशिस गरेको देखिन्छ तर उनको बहस कुनै जाति र समुदाय विशेषको सांस्कृतिक पक्ष जस्तै भेषभुषा, पर्व, गीत, नृत्य आदि भन्दा पर जान सकेको छैन । उनको ‘सांस्कृतिक’ संकुचनका कारण निबन्धले माग गरे जस्तो बहस उठ्न सकेको छैन । अरु धेरै तथाकथित ‘पहिचानवादी’ नेपाली लेखकहरू जस्तै कुमारी लामाले पनि यो पहिचानलाई ‘कम्फर्ट जोन’ कै रूपमा मात्र प्रयोग गरेको हो कि भन्ने अनुभव हुन्छ ।
पहिचानका मुद्दाहरूसँग गाँसिएका राजनीतिक,आर्थिक र ऐतिहासिक पाटोलाई निकै कम उजागर गरेको प्रतित हुन्छ । निबन्धहरू पढ्दै जाँदा पाठकका मनमा प्रश्न उठ्न सक्छ । के सांस्कृतिक स्वरूपको पुन रुत्थान मात्रले पहिचानको सवाललाई समेट्न सक्छ ? लेखकले कताकती इतिहासलाई कोट्याउन खोजेको देखिन्छ तर पहिचानका अन्य बहुआयामिक पक्षहरूबारे लेखकको बुझाई पुग्न नसकेको हो की जस्तो भान हुन्छ ।
पुस्तकको पहिलो खण्ड ‘समाज संवार्ता’ भित्रका निबन्धहरूले पिछडिएका समुदाय भित्रको सामाजिक बनोट, लैङ्गिकता, जतियता र कमजोर आर्थिक अवस्थालाई दर्शाएका छन् । यस खण्डका निबन्धहरू बढि आत्मदर्शनात्मक छन् । लेखकले आफ्नो अनुभव र बुझाइको जगमा भुँइ मान्छेहरूका क्रन्दन र सुषुप्त विद्रोहलाई संकेत गरेका छन् । यस खण्डका कतिपय निबन्धहरूमा भने विचारको अस्पष्टता छ । विषयवस्तुहरू दोहोरिएका छन् । अप्रासंगिक उदाहरण र तथ्यहरू छन । वाक्य गठनमा भयंकर समस्या छ ।
‘सैलानी समय’ संग्रहको दोस्रो खण्ड हो । यसमा लेखकले समयको प्रवाहमा आफु बाँचेको समुदायको अस्तित्व कसरी बदलिएको छ अवलोकन गरेको महसुस हुन्छ । यो खण्ड स्मृति र अनुभुतिको सेतु हो । यसमा लेखक पुरै स्मृतिदंशको शिकार भएको अनुभुति हुन्छ । इतिहास, पुराना दिनहरू, पुराना रितिरिवाजहरू प्रतिको लेखकको मोह स्पष्ट देखिन्छ । यस्तो लाग्छ , यो जबर्रजस्त नोस्टाल्जिया भित्र लेखकको समसामयिक चेत ओझेलमा परेको छ । इतिहास स्मंरण महत्त्वपूर्ण हुदाँहुदै त्यसलाई आजको समयसँग जोड्न नसक्दा केहि निबन्धहरू भावनाको कोरा प्रदर्शन मात्र बनेका छन ।
संग्रहको तेस्रो खण्ड ‘दृश्य अ (दृश्य)’ सबैभन्दा सशक्त खण्ड हो भन्न सकिन्छ । यहाँ लेखकले दृश्यता र अदृश्यताको द्वन्द्वलाई पक्रन खोजे जस्तो देखिन्छ । यस खण्डमा संग्रहित निबन्धहरूले जातीय पहिचान, भाषिक बहिस्करण, राज्यको दृष्टिकोण सँगसँगै ‘नदेखिए झै’ गरिएका जीवनका अनुभवहरू प्रस्तुत गरेका छन । संग्रहमा यो खण्ड अपेक्षाकृत दार्शनिक छ यसमा भनिएका वा देखाइएका तस्विरहरू भन्दा अव्यक्त संवेदना र राज्यले गरेको संरचनात्मक विभेदका मानस चित्रहरू बढि छोइने छन् । तर अझ गहिरो विश्लेषण र स्पष्ट दृष्टिकोणको अभावले यो खण्ड पनि अपुरो जस्तो लाग्छ ।
लेखकले आफ्नै अनुभव र पीडाको भाष्यमार्फत यो पुस्तकलाई यर्थाथको नजिक पुर्याउने कोशिस गरेका छन । उनले आफ्नो व्यक्तिगत अनुभवबाट सामुहिक आवाज निर्माण गर्ने प्रयत्न गरेका छन । अझै पनि नेपाली साहित्यमा अल्पसंख्यकहरूको दृष्टिकोणबाट ती समुदायका कथा बोल्ने पुस्तकहरूको संख्या निकै कम छ । यो पुस्तक त्यहिं अभाव पूर्ति गर्ने प्रयास हो जस्तो लाग्छ । कतिपय निबन्धहरूमा कवितामय भाषाको प्रयोग गरिएको छ । विम्ब र प्रतिकहरूको प्रयोगले यस खण्डका केहि निबन्धहरूको भाषिक प्रस्तुती गज्जबको मान्न सकिन्छ ।
पहिचान शक्ति सम्बन्धमा आधारिक राजनीतिक विमर्श हो । यसको बहुआयामिक पाटो हुन्छ । तर पुस्तकमा यस मुद्दाको बारेको बौद्धिक बुझाई सतही देखिन्छ । लेखक स्वयं तामाङ समुदायलाई प्रतिनिधित्व गर्ने भएता पनि उनी यस समुदायमा गहिरो गरि भिज्न नसकेको अनुभव हुन्छ । जसका कारणले लेखकले प्रस्तुत गर्न खोजेको विचार माथि विश्वसनीयताको सीमितता आभाष महसुस हुन्छ । पुस्तकमा भएका धेरै निबन्धहरूमा प्रयुक्त वाक्यहरूको गठन त्रुटिपूर्ण छ । विचारहरू दोहोरिएका छन । पुस्तक पढिसिध्याउँदा दरिलो सम्पादनको कमी महसुस हुन्छ । केहि निबन्धहरू अत्यन्त अस्पष्ट र अनावश्यक गन्थनले भरिएका छन् । पहिचानको बहसलाई केवल साँस्कृतिक पक्षमा सीमित एवम् मनोवैज्ञानिक पक्षको राम्रो अध्ययन गर्न चुकेका धेरै आफुलाई पहिचानवादी दावी गर्ने लेखकहरूको साझा समस्या लेखक कुमारी लामामा पनि स्पष्ट अनुभव गर्न सकिन्छ ।
‘दर्ज्यु संलाप’ नेपाली साहित्यमा आत्मपरक र पहिचान केन्द्रित निबन्धहरूको संग्रहको रूपमा सत प्रयास हो । कुमारी लामाले ‘आवाज विहिन’ बनाइएका समुदायको अनुभुति र कथालाई साहित्यको मुलधारमा ल्याउने प्रयास गरेकी छन् । तर यो कोशिस पूर्ण सफल छ भन्ने दावी मुर्खता हुनसक्छ । पहिचानको जटिलता बुझ्न आवश्यक सामाजिक र बौद्धिक गहिराइको अभाव, अनुभवको एकांगी प्रस्तुति र भाषिक कमजोरीले पुस्तकको प्रभाव क्षीण बनाएको छ ।
तथापी लेखकले यस पुस्तक मार्फत् नेपाली साहित्यमा नयाँ स्वर उराल्ने कोशिस गरेको कुरा स्वीकारयोग्य छ । लामाको यो कृति भुँईमान्छेहरूको जीवन, भाषा र संस्कृति सहित एउटा सशक्त हस्तक्षेपको शुभारम्भ हो । ‘दर्ज्यु संलाप’ एकैसाथ शक्ति र कमजोरीको संगम हो । यो संग्रह न त पूर्णरूपमा राजनीतिक निबन्ध हो न त केवल कोरा अनुभव । बरु यो थोरै राजनितिक र समाज, धेरै व्यक्तिगत अनुभुति र बुझाईको दस्तावेजीकरण हो । संग्रहका निबन्धहरूमा आत्मसंवाद छ, स्मृति छ, असन्तोष छ र धेरै ठाउँमा लेखक स्वयंको ज्ञानको अपुर्णता छ ।
जे होस् लेखकले आरम्भ गरेका यी संवादहरू अझ बृहत्रूपमा विस्तारित गर्न सकिएमा यसले नेपाली साहित्यमा पहिचान र प्रतिरोधको गहिरो बहस जन्माउन सक्छ । लेखकलाई आफ्नो अध्ययनको गहिराई, भाषिक स्पष्टता र आफ्नो समुदायसँगको प्रगाढ सम्पर्कमा अझ धेरै काम गर्न सुझाव दिनु अन्यथा हुँदैन । ‘दर्ज्यु संलाप’ प्रतिरोधी स्वरका रूपमा निःसन्देह स्वागत योग्य कृति हो । यसले नेपाली साहित्यमा नयाँ बहसको निम्ति ढोका ढक्ढकाएको छ ।
