दयाराम सिम्खडा
चीन र भारतको बिचमा अवस्थित सानो हिमालयी राष्ट्र नेपालले विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तनको असमान परिणामहरूको सामना गरिरहेको छ । यो आफ्नो भव्य पहाडहरू, समृद्ध जैविक विविधता र लचिलो समुदायहरूको लागि परिचित एक सुन्दर देश हो । नेपालले अभूतपूर्व जलवायु आपतकालको सामना गरिरहेको छ । हिमालयका हिमनदीहरू पग्लनेदेखि तराईमा बाढी, र पहाडहरूमा मौरीहरू हराउनेदेखि पहिरो जानेसम्म संकेतहरू स्पष्ट रूपमा देखिन्छन् कि जलवायु परिवर्तन अब टाढाको खतरा होइन र यसले पहिले नै लाखौं नेपालीहरूको जीवनलाई बाधा पु¥याउँदैछ । विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा धेरै कम योगदान पु¥याउने भए पनि, नेपालले आफूलाई जलवायु प्रभावहरूको अग्रपंक्तिमा पाउँछ । परिणामहरू दूरगामी छन्, जीवनको हरेक पक्षलाई छुने – कृषि र पानी आपूर्तिदेखि स्वास्थ्य, शिक्षा र अर्थतन्त्रसम्म । यो लेखले नेपालमा जलवायु परिवर्तन संकट र अगाडि बढ्ने तरिकाहरूको अन्वेषण गर्दछ ।

पग्लिरहेका हिमनदीहरू र संकटमा पानीका टावरहरू
नेपालमा ३,००० भन्दा बढी हिमनदीहरू छन् जसले कोशी, गण्डकी र कर्णालीलगायत देशका प्रमुख नदीहरूलाई लगातार पानी उपलब्ध गरिरहेका छन् । यी नदीहरू दक्षिण एसियाका लाखौं मानिसहरूका लागि जीवनरेखा हुन् । तर बढ्दो तापक्रमले हिमनदीहरू पहिलेभन्दा छिटो पग्लिरहेका छन् । इम्जा र त्सो रोल्पा जस्ता हिम तालहरू खतरनाक रूपमा विस्तार भइरहेका छन्, जसले गर्दा तल्लो तटीय समुदायहरू अचानक र घातक बाढीको खतरा छ । यद्यपि, बढ्दो तापक्रमले हिमनदी पग्लने गतिलाई खतरनाक दरमा तीव्र पारिरहेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्रका अनुसार, हिमालयका हिमनदीहरू प्रति वर्ष लगभग ०.३ देखि १ मिटरको दरले पग्लिरहेका छन् । लामो समयसम्म, यी हिमनदीहरूको क्षतिले पिउने, सिँचाइ र जलविद्युतको लागि पानीको उपलब्धतामा नाटकीय रूपमा कमी ल्याउन सक्छ – जुन नेपालको अर्थतन्त्र र विकासको मेरुदण्ड हो ।

चर्को र असहनीय गर्मी
नेपालमा गर्मी तातो र लामो हुँदै गइरहेको छ । तराई क्षेत्रमा अहिले नियमित रूपमा ४२ डिग्री सेल्सियसभन्दा बढी तापक्रम देखिन्छ, जबकि काठमाडौँ जस्ता परम्परागत रूपमा चिसो ठाउँहरूले पनि गर्मीको लहरको सामना गर्छन् । जनकपुर, धनगढी र नेपालगञ्जमा हालैका वर्षहरूमा रेकर्ड गरिएको गर्मीले विद्यालयहरू बन्द गर्न बाध्य पारेको छ र अस्पतालहरू गर्मी स्ट्रोकका कारण प्रभावित भएका छन् । किसानहरू जलवायु परिवर्तनको सिकार भएका छन् । अत्यधिक गर्मीमा मकै, गहुँ र तोरी जस्ता बालीहरू ओइलाउँदैछन्, र मौसमको ढाँचामा परिवर्तनले रोपाइँ र कटनीलाई बढ्दो रूपमा अप्रत्याशित बनाउँदैछ ।

मौसमी बाढी र अनियमित वर्षा
नेपालमा अब मौसमी अवस्थाको भविष्यवाणी गर्न धेरै गाह्रो हुँदै गइरहेको छ । अप्रत्याशित मनसुनले गलत मौसममा मुसलधारे वर्षा एकैचोटि हुन्छ जसले नदीहरूमा बाढी, खेतहरू बगाउँछन् र सम्पूर्ण गाउँहरू डुबानमा पर्छन् । मेलम्ची उपत्यकामा २०२१ को बाढी यसको एक ज्वलन्त उदाहरण थियो । यसले सडक, पुल र भवनलगायत धेरै पूर्वाधारमा क्षति पु¥यायो र धेरैको ज्यान लियो । प्रत्येक वर्ष पहाडी क्षेत्रहरूमा सुख्खा पहिरो जाने गरेको छ । सन् २०२४ को अक्टोबरमा भएको अप्रत्याशित वर्षा र बेमौसमी बाढीले नेपालका बाँके र बर्दिया जिल्लाहरूमा धान र अन्य बालीहरू क्षति पु¥याएको थियो । किसान परिवारहरूलाई उनीहरूको खाना र आम्दानीको एकमात्र स्रोतबाट वञ्चित गरेको थियो । यो वर्षाले पहाडहरूमा बेमौसमी तरकारी खेती बर्बाद गरेको थियो ।

पहाडी क्षेत्रहरूमा बारम्बार पहिरो जोखिम
विशेष गरी सिन्धुपाल्चोक, म्याग्दी र गोरखाका पहाडी र पहाडी क्षेत्रहरूमा बढी तीव्र र अनियमित वर्षाले बारम्बार पहिरो गएको देख्न सकिन्छ। यी प्रकोपहरूले घरहरू पुर्छन्, सडकहरू अवरुद्ध गर्छन्, विद्यालय र अस्पतालहरू काट्छन्, र सम्पूर्ण समुदायलाई विस्थापन र गरिबीमा धकेल्छन् । पहिरो प्राकृतिक घटना मात्र होइनन् । वन फँडानी, अनियोजित सडक निर्माण र परिवर्तनशील जलवायुले अझ अस्थिर बनाएको कमजोर भिरालो ठाउँहरूले गर्दा तिनीहरू झनै खराब भएका छन् ।

कम मौरीहरू खाद्य सुरक्षाको लागि गम्भीर खतरा
हाम्रो परिवारलाई खुवाउने फलफूल र तरकारी र हाम्रो बजारलाई इन्धन दिने बालीहरूको परागकणको लागि मौरीहरू महत्त्वपूर्ण छन् । तर कास्की, लमजुङ र दोलखा जस्ता जिल्लाहरूमा किसानहरूले कम मौरीहरू र बढी असफल बालीहरू देखिरहेका छन् । जलवायु परिवर्तनले फूल फुल्ने मौसमहरूमा बाधा पु¥याइरहेको छ र परागकणहरूलाई अलमल्लमा पारिरहेको छ, जबकि कीटनाशक औषधीहरूको अत्यधिक प्रयोगले स्वास्थ्य संकट थपिरहेको छ । मौरीको गिरावटले खाद्य सुरक्षाको लागि गम्भीर खतरा निम्त्याउँछ । स्याउ, काँक्रो र तोरी जस्ता प्रमुख बालीहरू परागकणमा धेरै निर्भर हुन्छन् । मौरी बिना, बाली उत्पादन घट्छ र महँगो हुन्छ । किसानहरूले आम्दानी गुमाउँछन् र सम्पूर्ण खाद्य श्रृंखला प्रभावित हुन्छ ।

शहरी र पहाडी दुवै क्षेत्रहरूमा लामखुट्टेको संख्या वृद्धि
आजकल पहाडी र हिमाली दुवै क्षेत्रहरूमा बढ्दो लामखुट्टेको संख्या जलवायु परिवर्तनसँग जोडिएको बढ्दो चिन्ताको विषय हो । बढ्दो तापक्रम, वर्षाको ढाँचामा परिवर्तन र बढ्दो आद्र्रताले लामखुट्टेको लागि अनुकूल प्रजनन् अवस्था सिर्जना गर्दछ, जसले गर्दा उनीहरू पहिले धेरै चिसो वा सुख्खा क्षेत्रहरूमा बाँच्न र प्रजनन् गर्न सक्षम हुन्छन् । उदाहरणका लागि, काठमाडौं जस्ता शहरहरूमा डेंगु र चिकनगुनिया जस्ता लामखुट्टेबाट हुने रोगहरूमा वृद्धि भइरहेको छ, जुन पहिले उच्च उचाइमा दुर्लभ थिए । त्यस्तै, नेपालको धादिङ र कास्की जस्ता पहाडी क्षेत्रहरूमा, अब २००० मिटरभन्दा माथिको उचाइमा लामखुट्टेहरू तीव्र गतिमा विस्तार हुँदैछन्, जहाँ एक दशक अघि तिनीहरू लगभग अस्तित्वमा थिएनन् । 

त्यसैगरी अहिले हिमाली क्षेत्र जुम्ला, हुम्ला, रसुवा र सोलुखुम्बुमा लामखुट्टे बढी देखिन थालेका छन् । शहरी क्षेत्रहरूमा पानी जम्मा हुनु, खराब पानी निकासी र प्लास्टिक कन्टेनर वा निर्माण स्थलहरूमा स्थिर पानीको प्रसारले लामखुट्टेको प्रजनन्लाई अझ तीव्र बनाउँछ । यो चिन्ताजनक परिवर्तनले मानव स्वास्थ्यलाई मात्र खतरामा पार्दैन तर यसले प्राकृतिक र निर्मित वातावरण दुवैमा पारिस्थितिक सन्तुलनलाई कसरी परिवर्तन गरिरहेको छ भनेर पक्कै पनि संकेत गर्दछ ।

समाधानको लागि भविष्यको मार्गचित्र
नेपालले जलवायु परिवर्तनको गम्भीर मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्न राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा आवाज उठाउने यो सही समय हो । यसका लागि नेपालले समर्पित कार्य योजना र रणनीतिहरू मार्फत जलवायु परिवर्तनलाई सम्बोधन गर्न स्पष्ट मार्गचित्र विकास गर्न आवश्यक छ । उदाहरणका लागि, डोल्पामा रूख रोप्ने विद्यार्थीहरूदेखि सिन्धुलीमा महिला नेतृत्वमा पुनर्वनीकरण अभियानहरू जस्तो ग्रासरुट प्रयासहरू पहिले नै भइसकेका छन् । तर स्थानीय कार्यहरूलाई विश्वव्यापी समर्थन चाहिन्छ । नेपालले राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय जलवायु अनुकूलन मञ्चहरूमा नीति र कार्यमा एकसाथ उभिन ठूलो स्वरमा बोल्नुपर्छ र तुरुन्तै कार्य गर्नुपर्छ । यदि नेपालका हिमनदीहरू पग्लिए भने, यो केवल नेपाली समस्या मात्र होइन, यो सम्पूर्ण विश्वलाई संकेत हो कि जलवायु परिवर्तन तीव्र गतिमा बढिरहेको छ र कुनै पनि राष्ट्र साँच्चै सुरक्षित छैन ।

नेपालले राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन र सहयोग प्राप्त गरेर वर्तमान जलवायु संकटलाई सम्बोधन गर्न यी पहलहरूलाई कार्यान्वयन गर्न आवश्यक छ;
–शिक्षा, अनुसन्धान र तालिम कार्यक्रमहरूमार्फत् जलवायु परिवर्तन र विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी जनचेतना जगाउने
–बाढी, पहिरो र हिमनदी ताल फुट्ने प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालीहरूमा लगानी गर्ने ।
–किसानहरूलाई जलवायु–लचिलो बीउ, सुधारिएको सिँचाइ र दिगो कृषि प्रविधिहरूद्वारा सहयोग गर्ने ।
–कीटनाशक औषधी प्रयोगलाई नियमन गरेर, मौरीपालनलाई बढावा दिएर र जङ्गली फूल रोपेर परागकणहरूको संरक्षण गर्ने ।
–पहिरोको जोखिम कम गर्न वृक्षारोपण, पर्यावरणमैत्री सडक, भवन र अन्य निर्माण पूर्वाधार निर्माण गर्ने ।

–स्थानीय समुदायहरूलाई समुदाय वन संरक्षण, मौरीपालन र अर्गानिक खेती परियोजनाहरूको नेतृत्व गर्न सशक्त बनाउने ।
–विश्वव्यापी उत्सर्जनको लागि सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी वहन गर्ने विकसित देशहरूबाट जलवायु न्यायको माग गर्ने ।
निष्कर्षमा, नेपाल विश्वव्यापी जलवायु संकटको अग्रपंक्तिमा छ । सोलुखुम्बुका हिमनदीहरू पग्लनु, कास्कीका मौरीहरू मर्नु, बर्दियाको बाढी र नेपालगञ्जको गर्मीको लहर पृथक घटनाहरू होइनन् । तिनीहरू तापक्रम वृद्धिको अन्तरसम्बन्धित लक्षणहरू हुन् । नेपालले आफ्नै लचिलोपनलाई बलियो बनाउन सक्छ र बलियो बनाउनुपर्छ, तर विश्वव्यापी समुदायको नेपाल जस्ता राष्ट्रहरूलाई प्रविधि, वित्त र न्यायको साथ सहयोग गर्ने नैतिक दायित्व छ ।

नेपालमा जलवायु परिवर्तनको प्रभाव अब टाढाको खतरा होइन, तिनीहरू देशको हिमनदी, पारिस्थितिक प्रणाली, कृषि र समुदायहरूलाई असर गर्ने वर्तमान वास्तविकताहरू हुन् । नेपालको मुद्दाले जलवायु परिवर्तनको अन्यायलाई प्रकाश पार्छ, जहाँ कम जिम्मेवारहरूले सबैभन्दा बढी बोझ वहन गर्छन् । राष्ट्रिय स्तरमा अनुकूलन र न्यूनीकरण प्रयासहरू आवश्यक भए तापनि, नेपाल र ग्रहको तापक्रम वृद्धिको मारमा परेका अन्य जोखिममा रहेका देशहरूको भविष्यलाई जोगाउन विश्वव्यापी ऐक्यबद्धता र वातावरण मैत्री कार्यहरू गर्नु उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् ।
(लेखक अष्टे«लियाका विभिन्न कलेजहरुमा अध्यापनरत छन् )