मान्छे जिन्दगीको यात्रामा अनेकन् उकाली ओरालीहरूबाट गुज्रन्छ । कहिले अनुकुल परिस्थिति त कहिले प्रतिकुल क्षणहरू । अनुकुलतामा रमाउने मान्छे प्रतिकुलतामा उदास, बेचैन र निराश हुन्छ । प्रतिकुलता कहिले प्राकृतिक हुन्छ भने कहिले मानव निर्मित । प्रतिकुलताको ज्वर यति कडा हुन्छ मान्छेले जीवनप्रतिको मोहलाई नै त्याग्ने बाटो रोज्न बेर गर्दैन । कैयौं प्रसंगहरूले मान्छे प्रतिकुल समयलाई कसरी सामना गर्न सक्छ र जिजिविषा कायम गर्न सक्छ भन्ने प्रष्ट पार्छन् । यहाँ केही प्रसंगहरू उल्लेख छन् जसले प्रतिकुलतालाई मान्छेले कसरी सामना गर्छन् भन्ने उदाहरण पेश गर्छन् ।
जो हिटलरबाट बाँच्यो
त्यो भिक्टर फ्र्यांकलाई कस्तो भएको थियो होला हिटलरको कन्सन्ट्रेशन क्याम्पमा बन्दी बनाइँदा ? अनि मृत्यु पर्खेर बस्दा ? तर, त्यो बाँच्यो । हिटलरको चंगुलबाट त्यो उम्कियो । जब दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त भयो उसले किताब लेख्न थाल्यो । आफ्नो संस्मरण लेख्यो । म कसरी बाँचे भनेर लेख्यो । त्यसले लोगोथेरापीको कन्सेप्ट अगाडि सार्यो । त्यसले भन्यो— जुन मान्छेसँग लोगो (लक्ष्य) हुन्छ त्यो हिटलरको चंगुलबाट पनि बाँच्छ । त्यसले नित्सेको कुरा ल्यायो । नित्सेले भन्थ्यो— ऊ जसले म किन बाँच्नु छ भन्ने प्रश्नको उत्तर जानेको छ त्यसले कसरी बाँच्ने भन्ने पनि जान्दछ ।
भिक्टरले लेखेको छ— कन्सन्ट्रेशन क्याम्पमा यातनाले भन्दा बढी मानिस त्रास र भयले मरे । तर म डराइँन । मैले कल्पना गरिरहें । मैले यो सबै पछि श्रीमतीलाई भेटेको, मनोविज्ञान र लोगो थेरापीबारे मान्छेलाई प्रशिक्षण गरिरहेको कल्पना गरेर आफुमा आशा जागृत गरें । भिक्टरले भनेजस्तै कठोर समयमा पनि आशाको खेती छोड्नु हुँदैन रहेछ । आशाले नै मानिसलाई जोगाउँछ ।
गोर्की अर्थात् डोन्को
कठिन क्षणहरूमा निराशाको हुस्सुले ढाकिरहन्छ ।
सम्झौं त, गोर्कीलाई पनि यस्तै भएको थिएन र ?
बुवा, आमा, मावली परिवारले त्यागेको त्यो म्याक्सिम गोर्कीलाई कस्तो भएको थियो होला ? संसार पराई भएको बेलामा गोर्कीलाई के निराशाले छोपेको थिएन र ? त्यसै १४ वर्षको उमेरमा आत्महत्याको प्रयास गरेको थियो होला र ?
तर, गोर्कीले भयानक दुर्घटनापछि ठीक बाटो लियो । निराशा र शुन्यताको विशाद्लाई सिर्जनामार्फत् अभिव्यक्त गर्न थाल्यो ।
१९०५मा क्रान्ति असफल भयो । क्रान्ति केवल राजनीतिक घटना थिएन । त्योसँग मान्छेका सपना जोडिएका थिए । परिवर्तनका इच्छाहरू अभिव्यक्त भएका थिए । असफलता र त्यसपछिको दमन यति चर्को थियो मै हुँ भन्ने मानिसहरू पनि गलिरहेका थिए । विचलित भइरहेका थिए । तर, गोर्कीले आमा लेख्यो । कसरी गोर्कीले आमा लेख्न सक्यो ? के कुराले उसलाई निराशाको हुस्सुमा आशाको किरण देखाइदियो ?
त्यो भन्दा पहिला गोर्कीले एउटा कथा लेखेको थियो, जसमा पात्र थियो डोन्को । मान्छेको समूह घोर अन्धकारमा फस्यो । डोन्कोले त्यो समूहको नेतृत्व गरेर घनघोर जंगलको बाटो जीवनको खोजीमा हिंड्छ । कैयौं दिनको यात्रामा मानिस थकित हुन्छन् । ती हरेश खान्छन् । भोक, प्यास, अनिश्चितताले मान्छे आक्m्रोशित हुन्छन् । तिनले डोन्कोलाई मार्ने धम्की दिन्छन् । तर, गोर्की पवित्र थियो । उसको इच्छा पवित्र थियो । उसको कामना पवित्र थियो । उसको सपना पवित्र थियो । त्यो पवित्रताको तेज यस्तो थियो कि उसले छाती चिरेर आफ्नो मुटु निकाल्यो । मुटु धपक्क बलेको थियो । त्यसले मुटुलाई हातमा लिएर उठायो । मुटुको रोशनीले निर्मित ज्वाला बोकेर त्यो मान्छेको समूह जंगल पार गर्यो । नदी किनारमा, मलिलो जमिनमा आश्रय लियो । सबै हर्षित भए । डोन्को एक छेउमा ढल्यो र मर्यो । कस्तो दुःखद । मान्छेको सभ्यताको कस्तो नमिठो प्रसंग, डोन्कोलाई कसैले खोजेन । तर, उसको पवित्रता आज पनि जिवित छ । उसको मुक्तिको खोजीको यात्रा अझै जारी छ । गोर्की डोन्को हो खासमा । उसले निराशाको बाक्लो हुस्सुमा सपनाको उज्यालो धर्सो देख्छ ।
जसरी सुक्ष्म चीज हेर्न माइस्क्m्रोपको जरुरत पर्छ, निराशाको कुहिरोमा आशाको उज्यालो देख्न पनि पवित्र हृदय चाहिन्छ । जुन हरेक मान्छेमा छ । आफुलाई चिनौं । बुद्धले यहीं भनेका थिए—आफुलाई चिन ।
सात्र र जुलियस
परिस्थितिलाई भोग्ने तरिका हुन्छ । परिस्थितिलाई आत्मसात गर्ने पनि पद्धति हुन्छ । खासमा एउटै परिस्थिति सबै मानिसले एकैप्रकारले आत्मसात गर्दैनन् ।
दुईवटा पुस्तकको तुलनाले हामीलाई यो बुझ्न झनै सजिलो गराउँछ । एउटा हो— जाँ पाल सात्रको ॅबिना चिहानको मृत्यु’ । अर्को हो, जुलियस फ्युचिकको झुण्ड्याउँदा झुण्ड्याउँदै’ । पहिलो नाटक हो, दोस्रो आत्मकथा । दुवै एउटै समयको कथा हो— हिटलरको आतंक फैलिरहेको युरोप । सात्रको नाटकमा हिटलरको कन्सन्ट्रेशन क्याम्पको चित्रण छ । यहुदीहरू बन्दी बनाइएका छन् । अत्याधिक श्रमका खटाइएका छन् र निश्चित मृत्यु तर अनिश्चित दिनको पर्खाइमा छन् । मृत्युको त्रासदी यस्तो बढ्दै जान्छ नाटको अन्त्यतिर मानवता हराउँदै जान्छ र मानिस स सानो कुरामा ठूला झगडा गर्न थाल्छन् । दिदिले भाईको हत्या गर्छे । आङ नै सिरिङ हुन्छ ।
अर्को जुलियसको आत्मकथा । जुलियास चेकोस्लाभाकियाका कम्युनिष्ट थिए । उनी केन्द्रीय समिति सदस्य थिएनन् । तर केन्द्रीय समितिको मुखपत्रको प्रकाशनको टीममा सहभागी थिए । हिटलरले चेकोस्लाभाकिया कब्जा गरेपछि कम्युनिष्ट दमन शुरु गर्छ । कत्लेआम गर्छ । सबै केन्द्रीय सदस्य पक्राउ पर्छन् र मारिन्छन् । अरु कम्युनिष्ट कार्यकर्ता मौन बस्छन् । जुलियसलाई छट्पटी हुन्छ । सारा सम्पर्कहरू टुटेका हुन्छन् । कोही अर्को हुँदैन । उसले सोच्छ कि यो प्रतिकुल समयमा सपना बचाउनु जरुरी छ ।
आशाको दियो धिपधिप भए पनि बल्नुपर्छ निभ्नु हुँदैन । कसले गर्छ यो काम ? कस्ले गर्छ यो कठिन काम ? जब यस्तो कठिन परिस्थिति आउँछ प्रायः मान्छे नायकको खोजी गर्न थाल्छन् । तर, नायक कहिं बाहिर हुँदैन । नायक आकाशबाट अवतार लिएर आउँदैन । जुलियसले कम्युनिष्ट पार्टीको मुखपत्र प्रकाशन गर्छन् भुमिगत रूपमा । केही प्रति । अनि लुकिछिपी ठाउँ ठाउँमा छर्न थाल्छन् । त्यसको परिणाम के हुन्छ ? अरु कम्युनिष्टहरूले भेट्टाउँछन् । मान्छेहरूले भेट्टाउँछन् पत्रिका । एउटा आशाको सञ्चार हुन्छ । कोही त बाँकी छ भन्ने । सबै मारिएका छैनन् भन्ने । बिस्तारै मान्छेहरू भेटिन थाल्छन् । निराश भएकाहरू पनि भूमिगत गतिविधी गर्न थाल्छन् ।
तर, एकदिन जुलियस समातिन्छन् । उनलाई कठोर यातना दिइन्छ । तर, बन्दी भएको बेलामा गार्ड भएको सेनाले खुसुक्क भन्छ म कम्युनिष्ट हुँ । देश हारेपछि हामी केहीजना हिटलरको सेनामा भर्ती भयौ ताकि भित्रबाटै केही सहयोग गर्न सकियोस् । जुलियसलाई मृत्युदण्ड तोकिएको हुन्छ । त्यो सेनाले लुकिछिपी कागज र पेन्सिल दिन्छ । उनले यो संस्मरण लेख्छन् । उनी मारिन्छन् तर उनको यो पुस्तक त्यो सेनाले उनकी पत्नीलाई दिन्छ । जुन पछि प्रकाशित हुन्छ ।
एउटै घटना होइन र दुवै पुस्तकको ? एउटै परिस्थिति होइन र ? तर सात्रले कसरी चित्रण गर्यो र जुलियसले कसरी आत्मसात गर्यो ? किन यो फरक ? सबै दर्शनको कारणले हो । सात्र अस्तित्ववादी हो । सात्रको अस्तित्ववाद खासमा निराशाको अभिव्यक्ति हो । सात्रभन्छन्, “मानिसलाई जन्म लिऊँ कि नलिऊँ भन्ने अधिकार छैन, मानिस त जीवनमा फ्याँकिएको हुन्छ ।” अस्तित्ववादको चर्चा व्यापक हुनसक्छ । तर, सारमा के हो भने, मानिस मर्न नसकेकै कारण बाँच्छ भन्ने यसको भाव हो । त्यसैले सात्रको नाटकमा मृत्युको त्रासदी र भयमात्र चित्रण भयो । फ्युचिक कम्युनिष्ट हुन् । उनी मार्क्सवादी दर्शनबाट अभिप्रेरित छन् । उनमा बलिदानी भावना छ । मान्छे इतिहास र भौतिक परिस्थितिको सीमाभित्र रहेर उच्चतम योगदान गर्न सक्छ भन्नेमा उनको विश्वास छ । जीवनको अन्तिम क्षणसम्म त्यो लड्छ किनभने हिटलरको एकदिन पतन हुन्छ भन्ने उसलाई विश्वास छ ।
यसरी जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा फरकपनाकै कारण एउटै परिस्थितिलाई आत्मसात गर्ने तरिका भिन्न भयो । त्यसैले परिस्थितिलाई आत्मसात गर्ने दर्शनको फरकपनाकै कारण उहीं परिस्थिति सबैलाई एकै लाग्दैनन् ।
४
प्रसंग, टेकनाथ रिजालको । यी मान्छे भुटानी शरणार्थी नेता हुन् । यिनी भुटानी राजाको निकै नजीकका सल्लाहकार थिए । तर, भुटानी राजालाई केही स्वार्थी समूहले घेरे । राजाले एक्कासि निश्चित मिति भन्दा पछि आएका नेपालीलाई देश छोड्ने आदेश दिए । आदेश बाहिर आउनुपुर्व नै सेनाले गाउँ गाउँबाट नेपालीहरूलाई खेदिरहेको थियो । राज्य हिंसा व्यापक थियो । टेकनाथ रिजाललाई एक्कासी पक्m्राउ गरियो र जेलमा कैद गरियो । उनी बाहिरको संसारबाट पुरै बेखबर थिए । उनको परिवार कहाँ छ, साथी भाई र पार्टीका मान्छे कहाँ छन् केही थाहा छैन । केवल छ शुन्यता, शुन्यता र शुन्यता । जेलमा उनलाई एकदमै आत्महत्याको विचार आउँथ्यो । जेलको वातावरण पनि त्यस्तै । आत्महत्या गर्न उक्साउने । प्रहरीले चुरोट खान सलाई दिदाँ भित्र ब्लेड राखेर दिने, उनले देख्ने गरी डोरी छोड्ने । त्यो देख्दा उनलाई झनै मर्न मन लाग्थ्यो । तर, उनी आत्महत्या गरेनन् । त्यो विषम परिस्थितिमा के ले जोगायो ?
टेकनाथ रिजालले आफ्नो आत्मसंस्मरणमा लेखेका छन्— मलाई सानो छँदा हजुरआमाले निकै कथाहरू सुनाउनुुहुन्थ्यो । उहाँले स्वर्ग, नर्क, मरेपछि हुने घटनाबारे सुनाउनुहुन्थ्यो । उहाँले भन्नुभएको थियो, आत्महत्या गरेर अकालमा मर्नेहरूको आत्माले बाटो पाउँदैन, मरेपछि पनि त्यो यहीं लोकमा भौतारिरहन्छ । भड्किरहन्छ । जब जब आत्महत्याको विचार आउँथ्यो तब तब मैले हजुरआमाको यी कुराहरू सम्झन्थे र त्यो गलत विचार आफै हट्थ्यो ।
