कमल सिलवाल
म कोही होइन, केवल एउटा सामान्य नागरिक, जसले आफ्नो दृष्टिकोणबाट सत्य के हो भनेर लेख्ने प्रयत्न गर्दैछु । मैले बाँचेका प्रत्येक पलले मलाई सिकाएको कुरा नै मेरो सत्य हो । यही साेंचका बिचमा एउटा अध्ययन÷प्रयोग गरियो, जसलाई मिल्ग्राम आज्ञापालन प्रयोग (१९६१–१९६३) भनिन्छ, जुन स्ट्यान्ली मिल्ग्रामले येल विश्वविद्यालयमा सञ्चालन गरेका थिए ।
मिल्ग्रामको प्रयोग सरल देखिन्थ्यो, तर यसले देखाएको सत्य अत्यन्त गहिरो थियो । सहभागीहरूलाई भनिन्थ्यो कि उनीहरूले “विद्यार्थी” लाई प्रश्न सोध्नुपर्छ, र गल्ती गरेमा बिजुलीको झट्का दिनुपर्छ । हरेक गल्तीपछि झट्काको स्तर बढ्दै जान्थ्यो, सामान्यदेखि घातक स्तरसम्म । “विद्यार्थी” वास्तवमा अभिनयकर्मी थिए, अभिनय गरिरहेका थिए, तर सहभागीहरूलाई त्यो कुरा पटक्कै जानकारी दिइएको थिएन ।
नतिजा भयावह थियो । अधिकांश सामान्य मानिसहरूले आदेश दिने अधिकार सम्पन्न व्यक्तिको दबाबमा आफ्नो अन्तरात्माको आवाजलाई दबाएर अन्तिमसम्म झट्का दिन जारी राखे । उनीहरू निर्दयी भएर होइन, आदेशको तागतले मात्र त्यस्तो गर्न पुगेका थिए । यो मनोवैज्ञानिक प्रयोगले देखायो कि अधिकार प्राप्त व्यक्तिको आदेशले मानिसलाई सजिलै अन्तरात्माविरुद्ध धकेल्न सक्ने रहेछ ।
आज नेपालमा त्यस्तै भयो । यही सत्य सडकमा देखा परेको छ । हालै भएको प्रदर्शनमा दर्जनभन्दा बढी नेपाली युवा नागरिकको ज्यान गयो । ती ज्यानहरू विदेशी शत्रुको हातबाट होइन, आफ्नै देशका सुरक्षाकर्मीको हातबाट खोसियो । प्रहरी, जो आफैं पनि परिवार र समाजका सदस्य हुन्, आदेशको शृंखलामा बसेर ट्रिगर थिचे । प्रदर्शनकारीहरूले मौनता तोडेर आफ्नो आवाज उठाए । आदेश माथिबाट आयो, र परिणाम भयो, रगत र शोक ।
त्यसैले प्रश्न उठ्छः जिम्मेवारी कसको हो ? गोली चलाउने प्रहरीको, सडकमा उभिएका प्रदर्शनकारीको, जसले आफ्नो आवाज उठाउँदा सिमाना नाघे, वा नेतृत्व तहका मानिसहरूको, जसले यस्तो प्रणाली खडा गरे, जहाँ आदेशलाई जीवनभन्दा माथि राख्ने व्यवस्था सम्भव भयो ?
मिल्ग्रामको प्रयोगले देखाएको थियो कि मानिसहरु प्रायः अधिकार प्राप्त व्यक्तिको आदेश मान्छन् । तर नेपालमा यसको मूल्य केवल सैद्धान्तिक र ल्यवमा गरिएको प्रयोगमा मात्र सीमित छैन; यो हाम्रो जमिनमा खसेको रगत हो, परिवारले गुमाएका प्रियजनहरु हुन् ।
हाम्रो अर्को पीडा यो हो कि जब हामीलाई गर्वको कुरा गर्न भनिन्छ, हामीलाई विगत देखाइन्छ, हिमाल देखाइन्छ, मन्दिर देखाइन्छ, इतिहास देखाइन्छ । तर आज हामीले अबको पुस्ताले गर्व गर्नसक्ने के निर्माण गरेका छौँ ? हिमाल प्रदूषित छन्, नदीहरू अवरुद्ध छन्, राजनीति भ्रष्टाचारले ग्रसित छ । हामी विगतमा गर्व खोज्छौँ किनभने वर्तमानले गर्व गर्ने आधारहरु नै निर्माण गरिदिएको छैन । त्यसैले आजका युवापुस्ता सडकमा छन् । उनीहरू भ्रष्टाचार देखेर थाकिसकेका छन्, विशेषाधिकारको चक्र देखेर निराश छन्, भविष्य खाली देखेर आक्रोशित छन् । उनीहरूले मौनता तोडेर सडक रोजे, देशविरुद्ध होइन, देशकै लागि । र त्यसको प्रतिफल गोली बनेर फर्कियो ।
मिल्ग्रामको प्रयोग केवल एक चेतावनी होस् भन्ने थियो, तर नेपालमा त्यो प्रयोग नै जीवन्त वास्तविकतामा परिणत भएको छ ।
त्यसैले अन्तिम प्रश्न अझै उस्तै छः यी मृतकहरूको वास्तविक जिम्मा कसको हो ? गोली चलाउने हातको, विरोध गर्ने स्वरको वा त्यो शक्तिको जसले आदेशलाई जीवनभन्दा माथि राख्ने प्रणाली निर्माण ग¥यो ?
उत्तर सजिलो छैन । तर जबसम्म हामी यसलाई प्रष्टसँग सामना गर्दैनौँ, तबसम्म हामी यसै चक्रमा फसिरहनेछौँ, जहाँ आदेशले फेरि फेरि ज्यान लिन्छ, र हाम्रो गर्व विगतमा मात्र सीमित हुन्छ, भविष्यमा होइन ।
(लेखक बुबा हुन् एक जेन जी सन्तानको । लेखनको उद्देश्य कसैको पक्ष वा विपक्ष नलिई पाठकलाई एउटा प्रश्न सोध्न सक्ने बनाउनको लागि मात्र हो ।)
