तुल्सीराम पाण्डे
एकै ठाउँमा लामो समयसम्म बस्ने मानिसहरु भन्दा आफूलाई जिन्दगी चलाउन सजिलो हुने अनुमान गरेर बसाई सरीरहने मानिसहरु बढी चलाख र सुखी देखिएका छन् । एउटा समुदाय एकै ठाउँमा लामो समयसम्म बस्दा त्यस ठाउँको हावापानी र भौगोलिक अवस्था अनुसारको खानपिन पहिरन र अन्य चलन गर्नुपर्ने हुन्छ । लामो समयसम्म चलेको चलन त्यस समुदायको संस्कार बन्दछ ।
आधुनिक समयम चलेको बसाईसराइको कारणले धेरै समुदायको संस्कारहरुमा परिवर्तन हँुदै गएका छन् । संस्कार र चालचलनहरु परिवर्तन हुनुमा धेरै कुराले प्रभाव पारेको हुन्छ । केही कारणहरुमा नयाँ ठाउँमा जाँदा हावा पानी नमिल्नु, आफ्नो संस्कारअनुसारको खाना र पहिरन नपाइनु, नयाँ मानिसहरुसँग घुलमिल हुनखोज्नु, ठाउँअनुसारका कानुन हुनु, आफ्नो संस्कारमा चल्दा हेपिने र अरुले खिसी गर्ने डर हुनु, आफ्नो संस्कार नयाँ ठाउँमा नमिल्दो हुनु, आफ्नो संस्कार चलाउने सामग्री नपाइनु, अरुको सिको गर्न खोज्नु, आफ्नै संस्कारको ज्ञान समेत नहुनु पर्दछन् ।
नेपालको हिमाली भेगमा बस्ने समुदायहरुले न्यानो बाक्लो लुगा र घुँडासम्म आउने जुता लगाउँछन् । आफ्नै क्षेत्रमा उत्पादन हुने धेरै पोषणयुक्त खाना खान्छन्् । शरीरमा ताप बढाउने पेयपदार्थहरु पिउँछन् । हिमाली खानामा उवा, फापर, कोदोका ढिडो, आलु, भेडा, च्याङ्गा र चौँरीको मासु खान्छन् । खानपिन धर्म र परम्पराअनुसार फरक–फरक हुन्छ । चौँरीको शरीर निरोगी हुने हुनाले त्यसको रगत पिउनको लागि टाढाटाढाबाट मानिसहरु जान्छन् । तराईमा बस्ने मानिसहरुले हावा छिर्ने खालको पातलो लुगा लगाउँछन् ।
शरीरलाई शितलता दिने खालका पेयपदार्थहरु पिउँछन् । त्यसैअनुसारको संस्कार बनेको छ । पाहाडी क्षेत्रमा बस्ने मानिसहरुले ठिक्कको न्यानो र सदावहार लुगा लगाउँछन् । त्यही ठाउँमा उत्पादन हुने खानेकुरा खान्छन् । त्यही ठाउँ र परम्पराअनुसारका संस्कार बनेका छन् । पाहाडी भेगमा बस्ने लोग्ने मान्छेहरुले दौरा, सुरुवाल, भोटो, कछाड, टोपी, लगौटी लाउने गाजो पार्ने गर्दछन् । महिलाहरुले धोती, चोला,े मजेत्रो, पटुका, ब्लाउज,लुङ्गी, घलेक लाउँछन् । अहिलेको समयको बसाईसराइ र आधुनिक चलनले गर्दा सबै ठाउँ र समुदायका परम्परागत खानपिन, पहिरन र संस्कारमा परिवर्तन आएको छ । संस्कारहरु परिवर्तन हुनुमा यातायातको महत्वपूर्ण भूमिका छ । यातायातले गर्दा नै गाउँका खाना शहरमा र शहरका खाना गाउँमा पुगेका छन् । तराइको चामल, दाल, तेल हिमालमा पुगेको छ । हिमालको उवा, फापर, स्याउ, भेडा, च्याङग्रा तराईमा पुगेका छन् । मानिसको तत्कालिन आवश्यकता पनि संस्कार परिवर्तन हुनुको एउटा कारण हो । यहाँ विशेष गरेर पहाडी समुदायका संस्कारलाई प्राथमिकता दिइएको छ ।
पहाडी भेगमा बस्ने बाहुनहरुले सधँै नुहाउने, पूजापाठ गर्ने, जनै लगाउने, टुप्पी पाल्ने गर्दछन् । तिनै मानिसहरु पढ्न र नोकरी गर्न शहरमा वा पानी कम भएको ठाउँमा जाँदा त्यसो गर्न सम्भव हुँदैन । टुप्पी पालेको देखेमा साथीहरुले खिसी गर्ने र तानीदिने गर्दछन् । भाडामा बस्दा भाँडोमा भरेर राखेको पानीले पुग्दैन । नेपालमा बस्ने नब्बे प्रतिशत मानिसहरुले हिन्दु धर्म मान्दछन् । यहाँका मानिसहरु पढ्न र नोकरी गर्न विदेशमा गएका छन् ।
विदेशमा गएपछि चिसो ठाउँमा जानेले शरीर तताउन रक्सी खाने, खाडीका देशहरुमा जानेले त्यहाँको चलन अनुसार गाइगोरुको मासु खाने गर्दछन् । घरमा गोरु परे पनि किरिया गर्न आउन पाउँदैनन् । छुट्टीमा आएपछि मात्र किरिया गर्दछन् । कुखुराको मासु धेरै बाहुनको घरभित्र पुगिसक्यो । अन्य समुदायले गर्ने बाजा बजाउने, कपडा सिउने, सुनको कारोबार गर्ने, जुत्ता सिउने , होटल गर्ने, मासु काट्ने जस्ता नाफा हुने सवैजसो काम र व्यापार सबैले गर्न थाले । विवाह गरेर विदेश जानेहरुले मलमास बार्न, बच्चा जन्मदा अगेनामा नाल गाड्न र न्वारन गर्दा विषालु वनस्पती र काँडा पोल्न सम्भव हुँदैन ।
तराईमा बसाई सर्ने मानिसहरुले पनि पहाडमा जस्तो राम्रो दिन हेराएर धानको मुठी काट्ने, न्वागी खाने, नाग झाँक्रीलाई धार दिने, लुतो फाल्ने, हरेलो पूजागर्ने, दशहरा मनाउने गर्न छाडिसके । यज्ञ गर्दा समेत लिंगा गाड्ने, होमकुण्ड बनाउने, शंख घण्ट बजाउने पनि सबै ठाउँमा सम्भव नभएकोले त्यहाँ जति सामान पाइन्छ त्यसैले काम सम्पन्न गर्ने चलन आएको छ । सबै कुरा किनेर सधंै संस्कार नथामिने रहेछ । लामो समय भएपछि नयाँ पुस्ताले पनि आफ्नो संस्कार बिर्सने र छिमेकीको संस्कार सिक्ने रहेछन् । पूजाआजामा स्थानीय गाईको दूध नपाइने ठाउँमा जर्सी गाईको र कुनै ठाउँमा भैँसीको दूधको पञ्चामृत बनाएर काम फुकाउन थाले । शहरमा र प्लटिङ गरेका ठाउँमा घरमात्र हुनेहरुले साँघुरो भएको कारणले विवाह र व्रतबन्ध जस्ता काम गर्न पार्टी प्यालेस जान्छन् । किरिया कर्म गर्दा समेत घरैको धारामा नुहाउने, ग्यास चुलोमा पकाउने, अगरबत्तीले धुप गर्ने चलनआयो । अहिलेको बढ्दो खर्चले गर्दा टाढा भएका आफन्तलाई हैसियत हेरेर बोलाउने चलन आयो । पहाडमा छँदासम्म सबैले आफ्नै ठाउँमा खुल्ला रुपले काम गर्न पाउँथे । छिमेकीहरु र इष्टमित्रले सघाउँथे । सबै आफन्तहरु जम्मा हुन्थे । पुरानै ढङ्गले कर्म सकिन्थ्यो ।
सबै मानिसहरुले गुन्द्री र पिर्कामा बसेर चुलोको नजिकै खाना खान्थे । आफ्नो जन्मदिन, अरु कुनै खुसीको पर्व वा धार्मिक महत्वका दिनहरुमा गण्डकीमा नुहाएर शुद्ध हुने, देवताको दर्शन गर्ने र आफ्ना मान्यजनबाट आशिर्वाद लिन्थे । शहरमा बसाई सरेपछि आफ्नो हैसियत उच्च देखाउन टेवल कुर्सीमा बसेर खाने, विशेष पर्वहरुमा शुभकामना दिने, केक काट्ने, जुठो केक खाने र खुवाउने, बलेको बत्तीहरु निभाउने, बिजुलीका झिलिमिली बत्तीहरु बाल्ने गर्दछन् । हिन्दु संस्कारमा जुठोखानु र बत्ती निभाउनुलाई अशुभ मानिन्छ । शुभकाम गर्दा घ्यू वा तेलको बत्ती बालिन्छ र यज्ञ नसकिंदासम्म निभ्न दिइँदैन ।
अहिलेका महिलाहरुले औपचारिक कार्यक्रममा मात्र साडी लगाउँछन् । साडी लगाउन र समालीरहन झन्झट हुने हुनाले विवाह समेत लेहेंगा र कुर्ता सुरुवालमा गर्ने चलन आयो । अरु समयमा आफूलाई सजिलो हुने र देश अनुसारको पोशाक लगाउँछन् ।
सबै मानिसलाई आफ्नो परम्पराअनुसारको संस्कार मनाउँदा आफ्नो जन्म ठाउँसँगको आत्मियता बढ्दछ । सबैको आत्मियता देश विकाशमा केन्द्रित भएमा हाम्रो देश पनि छिट्टै विकसित होला ।
