जल तथा मौसम विज्ञान विभागले बंगालको खाडी र अरब सागरमा बनेका दुईवटा न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभावले नेपालमा वर्षा हुने सम्भावना आँकलन गरेको छ । यो वर्षाले गत असोजमा पहिरोले क्षतविक्षत भएको कोशी प्रदेशका इलामसहित २६ जिल्लामा असर गर्न सक्ने भन्दै सर्तकता अपनाउन चेतावनी दिइएको छ । अहिले धान बाली भित्र्याउने सिजन पनि हो, यो बेला पर्ने पानीले भित्र्याउन लागिएको धानलाई असर गर्छ ।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अधिकारीहरुका अनुसार अहिले नेपाललाई मुख्यतया दुईवटा मौसमी प्रणालीले प्रभाव पार्दैछन् । एउटा बंगालको खाडीमा विकसित भइरहेको छ, जसलाई ‘मोन्था साइक्लोन’ नाम दिइएको छ । त्यो अहिले भारतको ओडिसा–विशाखापट्नमबाट नेपालतर्फ आउँदैछ । अर्को प्रणाली अरब सागरमा विकसित भएर भारतको गुजरात साइडतिर प्रवेश गर्न लागेको छ । यी दुवै प्रणालीको असरले भारी वर्षा हुने आँकलन छ । विशेष गरी अरब सागरबाट आउने प्रणालीले विशेषगरी नेपालको पश्चिमी भूभागहरूमा वर्षा गराउने छ । अझ स्पष्ट रूपमा भन्दा सुदूरपश्चिमलाई केन्द्रित भएर लुम्बिनी प्रदेशको पश्चिम भागसम्म प्रभाव देखिने सम्भावना छ । यसको प्रभाव मंगलबार र बुधबारसम्म हुने देखिन्छ । त्यसपछि बिहीबारबाट फेरि बे अफ बंगालको प्रणालीले असर गर्छ । यो नर्थवेष्ट मुभ गर्ने अनुमान छ । यसको प्रभाव बिहीबार बेलुकाबाट शनिबारसम्म हुने देखिन्छ । यसले नेपालको मध्य भागदेखि पूर्वतिर असर गर्ने देखिन्छ । मुख्यगरी मधेश प्रदेश र कोशी प्रदेशमा सक्रिय रूपमा वर्षा गराउने प्रक्षेपण गरिएको छ ।
२०७८ सालमा कार्तिक पहिलो साता भिषण वर्षा भएको थियो । वर्षाले पहिरो र डुबान भएको थियो । त्यो वर्षाले लुम्बिनी प्रदेशमा मात्रै ८ अर्बको कृषि जन्य उत्पादन क्षति भएको थियो । सबैभन्दा बढी भित्र्याउन तयार भएको धानमा क्षति पुगेको थियो । अहिले ठ्याक्कै त्यही अवस्था आएको छ । असार–साउनमा लामो खडेरीले यसपाली धान खेतीमा किसानले सास्ती खेपे । मधेस प्रदेशमा पर्याप्त रोपाई भएन्, जति भयो ढिला भयो । अन्यत्र पनि पर्याप्त र नियमित वर्षा नहुँदा रोपेको धान जोगाउन किसानलाई हम्मे हम्मे भयो । जेनतेन जोगाएको धान जति फलेको छ, त्यो फलेको धान भित्र्याउने बेला प्रकृतिले साथ नदिँदाको मारमा किसान परेका छन् । काटिसकेको धान भित्र्याउन तहगत सरकारका निकायले किसानलाई सहयोग गरेर क्षति न्यूनीकरण हुन सक्छ ।
अहिलेसम्म नकाटिएको धान केही दिन नकाट्दा जोगिन सक्छ । डुबान, लामो वर्षा र असिना प¥यो भने नकाटेको धानमा पनि क्षति पुग्न सक्छ । विपद्बाट किसानलाई जोगाउने उपाय भनेको कृषि बिमालाई विस्तारबाट सम्भव छ । जलवायु परिर्वतनले भएको मौसमी चक्रमा हेरफेर र पारेको प्रभावका बारेमा पनि किसानलाई बुझाउन सक्दा खेतीपाती लगाउने र स्याहार्ने समयको ख्याल किसानले गर्न सक्छन् ।
अहिले तत्काल गर्नुपर्ने काम भनेको २६ जिल्लामा असर पर्न सक्ने आँकलन गरेकाले ती जिल्लामा सतर्कता अपनाउने, विपद् पूर्व तयारी, विपद्पछिको उद्दार र राहतका लागि तयारी गर्दा क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ । हामीकहाँ विपद्को पूर्व तयारी अझै पर्याप्त छैन । स्रोत साधन र प्रविधिको प्रयोग धेरै गर्नुपर्नेछ, तर स्रोत, साधन र प्रविधिको प्रयोग न्यून हुँदा क्षति धेरै हुँदै आएको छ ।
मनसुनपछि वर्षा हुँदैन भन्ने आँकलन अब कामयाव हुँदैन भन्ने पनि हेक्का राख्नुपर्छ । मनसुनपछि वर्षा हुँदैन भनेर सतर्कता नपनाउँदा बेमौसमी वर्षाले क्षति धेरै हुनसक्छ । मनसुनका बेला गरिएको तयारी अहिले पनि उत्तिकै आवश्यक छ । सरोकारवाला सरकारी निकाय खासगरी नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय सरकारका विभिन्न कार्यालयबिचको समन्वयकारी संयोजनबाट विपद्को जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ ।
