भैरहवा । रनबहादुर सारु विगत २५ वर्षदेखि पञ्चकन्या ग्रुपमा कार्यरत छन् । हाल इलेक्ट्रीसिएनको रुपमा कार्यरत उनी अहिले खाली बस्नु परेको छ । उद्योगमा लाइन काटेपछि बन्द भएको उद्योग कहिले चल्छ भन्ने आसमा उनी विगत एक सातादेखि छन् । गएको शुक्रबारदेखि बन्द भएको उद्योगमा कहिले लाइन जोडिन्छ थाहा छैन ।
काम गरेर परिवार पाल्दै आएको सारुको जीवीका कम्पनीबाट चले पनि कम्पनी नै बन्द भएपछि कसरी जीवीकोपार्जन हुन्छ भन्ने चिन्ता छाएको छ । विदेश जानका उमेरले दिँदैन, परिवार पाल्नका लागि भए पनि यही रोजगार गर्दै आएको छु । अहिले त्यो रोजगार पनि गुम्ने खतरामा रहेको उनी सुनाउँछन् । ‘कम्पनीले हामीलाई बसालेर ज्याला दिँदैन, ज्याला दिनका लागि कम्पनी चल्नु पर्छ, सरकारले कसरी हुन्छ हाम्रो रोजगार जोगाउनु पर्छ ।’–उनले भने ।
अर्का कामदार सुमन चौधरी थारुको पीडा पनि उस्तै छ । ६ जनाको परिवार पाल्दै आएका थारुको सहारा उद्योगमा काम गरेर हातमुख जोड्नु हो । अहिले काम नभएर घर बसेका उनी कहिलेसम्म यस्तै बस्ने ठेगान नभएको बताए । अलि अलि कमाएर राखेको त्यही खाइरहेका छांै । लाइन छिटो जोडिए हामी रोजगारीमा फर्कने उनले बताए । ‘लाइन नभएर उद्योगमा काम नै छैन, उद्योगबाटै जीवन गुजारा भएको छ, नचलेपछि अब हामीले कसरी पेट पाल्ने ।’–उनी सुनाउँछन् ।
यस्तै एक कम्पनीमा काम गर्दै आएकी सरस्वती भट्टराईले पनि उद्योगको लाइन विद्युत् प्राधिकरणले काटेपछि रोजगारी नै गुम्ने अवस्थामा पुगेको बताइन । कम्पनीमै काम गरेर छोरालाई जसो तसो विदेश पठाएको छु, आफूले परिवार पाल्नका लागि कम्पनीमा काम गरिरहँदा उद्योगको लाइन काटिएपछि कम्पनी आउने र जाने काम मात्रै भएको बताइन । उनले एक सातादेखि कम्पनी आउने सरसफाइ गर्ने र जाने बाहेकको केही काम नभएकोले अब यसरी जीवन धान्न पनि गाह्रो हुने बताइन । ‘सरकारले कसरी हुन्छ छिटोभन्दा छिटो विद्युत् जडान गरी हामीलाई काम गर्ने वातावरण बनाउनु पर्छ ।’–उनले भनिन् ।
यि कर्मचारीहरु त मात्र उदाहरण हुन् । रुपन्देहीका १३ वटा उद्योगका सयौं कर्मचारीको अवस्था अहिले यस्तै छ । तिहार लगत्तै डेडिकेटेड फिडर र ट्रंकलाइनबाट बिजुली उपभोग गरी थप प्रिमियम शुल्क भुक्तान नगरेको भन्दै नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले उद्योगका विद्युत् काटेपछि उद्योगहरु बन्द भएका छन् ।
रुपन्देहीमा २३ उद्योग रहे पनि केहीले किस्ता र शुल्क तिरेपछि सञ्चालनमा छन् भने १३ वटा उद्योगको लाइन काटिएपछि बन्द छ । उद्योग बन्द भएपछि त्यहाँ काम गर्ने १० हजार कर्मचारी र मजदुर पीडामा छन् । श्रमिकहरु कामविहीन भएपछि उनीहरुको परिवार कसरी चल्ने भन्ने पीडा उनीहरुमा छ ।
२०७२ माघदेखि २०७५ बैशाखसम्मको बक्यौता रकम २ अर्ब बढी रुपैयाँ रुपन्देहीका उद्योगले बक्यौता नतिरेको भन्दै प्राधिकरणले बिजुली काटेको थियो । बक्यौता नतिरेसम्म लाइन जडान नगर्ने अडानमा प्राधिकरण छ भने विद्युत् उपयोग गरेको प्रमाण प्राधिकरणले नदिएसम्म बक्यौता नतिर्ने उद्योगीहरूको अडान छ । दुई पक्षको अडानको मारमा श्रमिक परेका छन् । बिजुली काटिएकामध्ये घराना फुड्स र गोयन्का फुड्सले किस्ता सुविधा लिएसँगै ती उद्योगमा विद्युत् जडान भएको छ । बाँकी उद्योगको बिजुली काटिएपछि वैकल्पिक व्यवस्था जेनेरेटरबाट आन्तरिक काम चलाएका छन् ।
पञ्चकन्या स्टिल र पञ्चकन्या प्लास्टिकले उद्योगभित्रै क्वार्टरमा बस्ने २ सय बढी परिवारलाई जेनेरेटर चलाएर खानेपानी र बिजुली प्रदान गरिरहेको पञ्चकन्या समूहका महाप्रबन्धक देवेन्द्र साहुले जानकारी दिए ।
‘हामीले मेसिन नचलाए पनि कर्मचारीलाई बिदा गरेका छैनौ, वर्ष दिनदेखि काम गरिरहेको कर्मचारीलाई एक्कासी निकाल्न मिल्दैन । विद्युत् नियमन आयोगमा उजुरी दिएका छांै । निर्णयको पर्खाइमा रहेकोले मान्न योग्य निर्णय भए स्वीकार गर्ने नभए अदालत जाने मनिस्थिति उद्योगले बनाएको छ । तत्कालका लागि विरोध स्वरुप पैसा बुझाएर भए पनि उद्योग सञ्चालन गरी कर्मचारीलाई रोजागारमा जोड्ने छौं ।’–महाप्रबन्धक साहुले भने ।
रूपन्देहीकै एसआर स्टिल र एसआर फुड्सको पनि विद्युत् काटिएको छ । कम्पनीका प्रबन्ध निर्देशक सुमन भुसालले सोमबारसम्म सबै कर्मचारीलाई तलबी बिदा दिएको बताए । विद्युत् जडान नभए सोमबारदेखि कर्मचारीलाई बेतलबी बिदा दिइने योजनामा छांै । हामीले माग्दै नमागेको ट्रंकलाइनसँग जोडेर गलत सन्देश सबैमा दिँदैछ । विद्युत् अतिरिक्त उपभोग गरेको प्रमाण प्राधिकरणले दिए भनेको बक्यौता तिर्न पनि तयार रहेको प्रबन्ध निर्देशक भुसालले बताए ।
विद्युत् काटिंदा उद्योगका कार्यालय र कामदारको भवन पनि अन्धकार छन् । लाइन काटेपछि उद्योगका कर्मचारी र मजदुर उपस्थित हुने जाने काम भएको छ । प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रुपमा रोजगारी दिएका कम्पनी बन्द हुँदा कामदार बिचल्लीमा परेका छन् ।
तत्कालीन ऊर्जामन्त्री दीपक खड्काको अध्यक्षतामा २१ बैशाख २०८२ मा बसेको प्राधिकरण सञ्चालक समितिको बैठकले ५ प्रतिशत धरौटी राखेर एक महिनाभित्र पुनरावेदनमा आउन उद्योगीलाई सूचना जारी गर्ने निर्णय गरेको थियो । प्राधिकरणले गत १२ असोजमा प्रशासकीय पुनरावलोकनसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण कामकारबाही बदर गरेको सूचना सार्वजनिक ग¥यो ।
सरकारलाई ५ प्रतिशत धरौटी राखेर बक्यौता रकम बिस्तारै तिर्ने सहमति भए पनि एकाएक ऊर्जामन्त्री कुलमान घिसिङले सरकारको निर्णय उल्टाएको उद्योगीको गुनासो छ ।
शुक्रबार पञ्चकन्या स्टील, पञ्चकन्या प्लास्टिक, गोयन्का फुड्स, घराना फुड्स, श्याम प्लास्टिक, भलबारी स्वचालित चामल कारखाना, एस आर फुड्स, सिद्धार्थ पेट प्लास्ट,एस आर स्टील, एभरेष्ट रोलिङ्ग, जगदम्बा सेन्थेटिक, अर्घाखाँची सिमेन्ट र विशाल सिमेन्टको विद्युत् काटेको थियो ।
