तुल्सीराम पाण्डे
चटार्ई र न्यानो कार्पेटको चलन नआउँदासम्म गाउँ होस या सहर सबैले घरमा गुन्द्री बिछ्याउँथे । गुन्द्रीहरु सबै यहींका स्रोत र सीपबाट बनेका हुन्थे । लेकमा मकैको पात र पोस्करका गुन्द्री बुन्थे । औलमा परालका गुन्द्री बुन्थे । तराईमा गुँदको पनि गुन्द्री बुन्थे । गुन्द्री बुन्ने काम सबै ठाउँमा महिलाले नै गर्दथे । आजभोलिका छोरी बुहारीहरुले गुन्द्री देखेको भए पनि अधिकांशले बुन्न जान्दैनन् होला ।
गुन्द्री बुन्नको लागि खरको-बाबियोको रसी बाट्नु पर्दछ । सुकाएको खरलाई भिजाएर वा पकाएर नरम पारेपछि २ वटा हत्केलाले बटारेर लामै रसी बाट्दछन् । रसीलाई हतेउरो भन्दछन् । खाना पकाउने काम गनुपर्नेले चुलोको काम उम्काएपछि हतेउरो बाट्न बस्छन् । बुहारीहरुले मेलाको कामबाट फर्केपछि छिटै हतेउरो बाट्न बस्छन् । छिटो बाट्नेले एकै दिनमा ठुला गुन्द्रीको हतेउरो पु¥याउँछन् । ढिलो र फुसर्दमा बाट्नेले २ दिनमा पु¥याउँछन् । चाकलमाडे बसेर घुँडामा रसी बेर्दा साठी फन्का भएमा सत्रघरे गुन्द्रीलाई पुग्दछ । साना गुन्द्री बुन्नु परेमा पुरानो मानिसको अनुभवको आधारमा काम गर्दछन् ।
गुन्द्रीहरु ५ घरे, ७ घरे १० घरे, ११ घरे, १३ घरे र १७ घरे बुन्छन । लिपिटा वा चकटीहरु ५ घरे, ७ घरे र ९ घरे बुन्छन् । ९ घरे बुन्न अप्ठेरो हुन्छ । ८ र १२ अंक परेमा पिर्ने र राजा रानी ज्यम गन्दै जाँदा ज्यम पार्नु हुँदैन । चकटी भने बुन्दा रहेछन् । ५ हात लामा गुन्द्री बुन्दछन् । लामा र फराकिलो गुन्द्री भएमा कोदो मकै, गहँु, धान सुकाउन, खाटमा डस्याउन, दलानमा डस्याउन सजिलो हुन्छ । धेरै जसो गुन्द्रीहरु ११ घरे र १३ घरे हुन्छन् । ८ घरे र १२ घरे बुन्नु पर्ने भएमा बिचमा एउटा घर छोडेर ७ र ११ पार्दछन् । धेरै अग्लो पराल भेटीएमा मात्र १५ घरे र १७ घरे गुन्द्री आँटदछन् । आँपझाेंते, झिनुवा, अनदी, बाँसधान, मार्सी र गुडुरो लामो पराल हुने धान हुन् । झिनुवा र अनदीलाई जुठो मानिने हुनाले प्रायः बुन्दैनन् । बुनेमा पनि पूजा आजामा डस्याउँदैनन् । झिनुवा र अनदीमा औषधीय गुण हुने हुनाले जुठो माने होलान् । श्राद्ध र पूजामा डस्याउन कुंश मिसाएर बुन्छन् । फूल भरेजस्तो बनाउँन खर मिसाएर बुन्छन ।
गुन्द्रीको तान लाउन सबैभन्दा कठिन काम मानिन्छ । सिपालु महिलाले एउटा गुन्द्रीले नापेर ४ वटा किला ठोक्ने । तल किला भित्र सोझो काठ तेस्र्याएर बाँध्ने । माथि किला बाहिर काठ तेस्र्याएर बाँध्ने, त्यसपछी हतासो राखेर तान लाउने । छेउमा ३-३ सरा र बिचमा २÷२ सरा बनाउँने । तान लाउँदा रसी बाङ्गीएमा घो¥याहा बन्दछ । घो¥याहा परेमा बिराएर बुनेमा सोझिन्छ । शुरुमा हतेउरो बुन्ने त्यसपछि मात्र पराल बुन्ने । सिध्याउने बेलामा फेरि हतेउरो बुन्ने । हतेउरो बुनेपछि कम्तीमा १ बित्ता र बढीमा मुडिहातसम्म बुन्ने । गुन्द्रीको बिट मार्नु पनि एउटा कला मानिन्छ । बिटहरू १ सरे, ३ सरे, ४ सरे, ५ सरे र ७ सरे हुन्छन् । १ सरे बिट कच्चो हुन्छ । नयाँ मानिसले एकैछिनमा वा एकै दिनमा हेरेपछि बिट मार्न सिक्छन् । पराल छोटो भएमा बुनेर सकेपछि एउटा सरो तन्काएर बिट मार्छन् । सानो गुन्द्री १ दिनमा एउटा बुनिन्छ । ठुलो गुन्द्री भएमा बिहानै बुन्न बस्नु पर्दछ । फुर्सदमा मात्र बुन्नेले ३-४ दिन पनि लाउँछन् । औंशि वा पूर्णिमामा नसिध्यायमा दोमासे पर्दछ । दोमासेलाई अलच्छिन मानिन्छ । बुनेर नसकिने भएमा तान नै लाउँदैनन् । लिपिटाहरु दिनमा २ वटा सजिलै बुन्छन् । बिहानैवाट बस्ने र छिटो बुन्नेले ४ वटासम्म बुन्छन् ।
बुनेर सकिएपछि पहिले सोझो पारेर छेउ काट्ने । त्यसपछि तान काट्ने । त्यसपछी नाकेरसी फुकाएर गुन्द्री निकाल्ने । त्यसपछि तानका रसीलाई पनि कलात्मक तरिकाले बुन्ने । रसी नबुनेमा गाँठा पार्ने र लामो भएको काट्ने । गुन्द्री तयार भयो । गुन्द्री बुन्ने हतासो चाम्रो काठको बनाउँछन् । कर्मीलाइ भनेमा पुरानो हतासोसँग नाप मिलाएर बनाइदिन्छन् । बुन्ने मानिसले कुनै हतासो सजिलो र कुनै अप्ठेरो भन्दछन् । लेकमा घर हुनेहरुले बेशीबाट पराल लगेर बुन्छन् । आफन्तले पराल राखिदिन्छन् । केही बुहारीहरुले हिउँदमा माइत बस्न जाँदा गुन्द्री बुनेर भरियालाई बोकाएर ल्याउँछन् । आफन्त नहुनेहरुले साहुलाई दाईंमा सघाएर पराल ल्याउँछन । साना गुन्द्रीहरु १ हात चौडा र ठुला गुन्द्रीहरु २ हात र वित्ता सम्मका हुन्छन् । ५०-५२ सालपछी जुटको रसीले तान लाउन थाले । ७० सालपछी गुन्द्री न तान, आफ आफैँ जान भएको छ ।
