तुल्सीराम पाण्डे
भारी बोक्नु गाउँघरको जिन्दगीको अनिवार्यता नै हो । हिमाल र पहाडका मानिसहरु कपालमा नाम्लो राखेर पिठीउँमा भारी बोक्छन् । तराईमा टाउको माथि राखेर भारी बोक्छन् । घाँस, दाउरा बोक्ने, मलबोक्ने, खेतीपाती बोकेर घरमा लैजानु, नुन तेल बोक्ने पहाड र तराईमा हुने कामको प्रमुख हिस्सा हो । तराइमा प्रयोग हुने लडियाले बोक्ने कामलाई सजिलो बनायो । भारतीय सिमानासँग नजिक भएको कारणले नुन, तेल समेत सजिलै पाइने भयो । यातायातको विकाससँगै भएको साइकलको प्रयोगले भारी बोक्ने कामलाई अरु सजिलो बनायो । तराईवासीलाई साइकल चलाउनु सोख र आवश्यकता दुवै बन्यो । कुनै समयमा विवाह गर्न जाँदा समेत केटा वा केटीले साइकल चलाउन जानेको छ कि छैन भनेर सोध्दथे । सबैभन्दा धेरै साइकल चलाउने जिल्ला चितवनलाई मानिन्छ ।
पहाडतर्फको कुरा गरौँ । पाहाडको उकालो ओरालो गर्नु पर्ने कारणले जति सम्पन्न परिवार भए पनि कपालमा नाम्लो र पिठिउँमा भारी बोक्नु पर्ने हुन्छ । धेरै मानिसले आफ्नो घरको भारी बोक्दछन् भने केही मानिसले ज्यालादारी रुपमा अरुको भारी बोक्छन् । दिनदिनै पानी बोक्ने, खेती लगाउँदा हलो जुवा बोक्ने । घर बनाउँदा ढुङ्गा माटो र काठ बोक्ने, गाउँवेशीको पाई हुनेहरुको धान, मकै र गहुँका भारी बोक्ने गरेर घर चलाउँछन् । गाडीको सुविधान पुग्दासम्म पहाडका सबै मानिसहरुले नुन लिन बुटवल र अन्य आफूलाई पायक पर्ने सिमानाका बजारमा जान्थे । घरबाट घ्यूका टिनका भारी लिएर आउने र नुनको भारी लिएर फर्कने गर्दथे । नजिकको मान्छे लाई ५-६ दिन र टाढाको लाई १५ दिनसम्म लाग्थ्यो ।
ज्यालादारी रुपमा अरुको भारी बोक्नेहरुले मेलापातको काम गर्ने । छोरी चेलीको भारी बोकेर छोड्न र लिनजाने, दोकानको सामान बोक्ने । रातोमाटो र कमेरो बोकेर अन्नले साट्ने । लाहुरेको भारी बोक्ने गर्दथे । घरायसी काममा भन्दा अरु कामको भारी बोक्दा मिठो खाना पाइने, इज्जत पनि हुने र कमाइ पनि धेरै हुन्थ्यो । ज्यालादारी काम गर्नेहरुले भारीकै भरमा घर चलाए । सधँै कामपाउने र दाम चिन्नेहरुले प्रगति पनि देखाए । धेरैले प्रगति नभएको देख्दा हुने खानीहरुले भरियाहरुलाई जुन दिन ग¥यो उसै दिन खायो, भोक पनि छैन, भकारी पनि छैन” भनेर हेप्दथे । भरियाहरुलाई समाजले सम्मान गर्दैनथ्यो ।
अब केही भारी बोक्नेहरुका कुरा गरौँ । गायक जीवन शर्माले बुढो मानिसले भारी बोकेको देखेर “सिमली छायाँमा बसी भरिया लामो सास फेरेको” भन्ने गीत बनाए । त्यो गीत सबै नेपालीले मन पराए । यो पङ्क्तिकार पनि बाग्लुङमा बस्दा त्यहाँ गाडी नपुग्दैबाट भारी बोक्ने पेशा गर्ने “काले दाइ” सँग कुरा गरेको थिएँ । उनले १०-११ वर्षको उमेरबाट भारी बोक्न सुरु गरेका रहेछन्, सुरुमा ३७-३८ सालमा इट्टा बनाउने ठाउँमा बालुवा बोक्ने इट्टा ओसार्दा ३०-४० रु कमाइ भएछ । त्यसपछि कृषि सामग्री संस्थानको गोदाममा लोड अनलोडका काम गर्दा ४२ सालमा दिनभरिमा ३००-४०० कमाइ हुने र तोक्वा काम गरेमा अझै धेरै हुने रहेछ । ०४५-०४६ सालमा त्यसै ठाउँमा खच्चडको भारी मिलाउँदा लाउँदा १ क्वीन्टलको ८ रु को हिसाबले दिनभरिमा १२००-१५००-२००० सम्म हुँदो रहेछ । ४० सालमा सरकारी कर्मचारीको तलब रु ४०० थियो । यो कुरा स्थानीय कर्मचारीलाई सोद्धा उनले नै तिनलाई मैले चिनेको छु । त्यतीकमाई पनि हुन्थ्यो ।
उनका बाउ समेत धेरै बलिया थिए । मेरो तलव महिनाको ४१० रुथियो । उनले दिनमा नै ५-६ सय कमाउँथे । पछि म सरुवा भएँ भन्नुभएको थियो । २०४७ मा माल ढुङ्गामा गाडी गएपछि बजारसम्म लगेको क्वीन्टलको १०० रु हुने र दिनमा ४-५ खेप हुन्थ्यो । बिरामी बोक्दा बजारबाट बलेवा १००० देखि १५०० । बजारबाट गल्कोट लगेको ४-५ हजार र बागलुङबाट नाउँडाँडा लगेको ४-५ हजार नै हुन्थ्यो ।
२०५१ पछि बजारमा गाडी अनलोड गरेको क्वीन्टलको ४ रु. ४-५ गाडी अनलोड गरेमा एउटा लाई ४-५ सय पर्ने । ३८-३९ सालमा नाउँडाँडाबाट भारी बोक्दा जान १ दिन, फर्कन २-३ दिन लाग्ने, बाटामा भारी बोक्ने मानिस र खच्चडको भिड हुने, पौवामा र ओडार मा बस्ने गर्नु पर्दथ्यो । ज्याला क्वीन्टलको ३०० हुन्थ्यो । २०७७ सालमा कुरा गर्दा समेत दिनको कम्तीमा २ हजार बढीमा ५ हजारसम्म कमाइ हुने बताउनु भएको थियो । कति गहुँगोसम्म बोक्नुभयो भन्दा २०७० सालमा ५ हजार लिएर प्रभु बैङ्कको २५० किलोको सेफ एक्लै बोक्नु भएको रहेछ ।
२०७७ सालमा नै बाग्लुङ बजारमा पेशा गरेर बस्ने बुर्तीवाङ स्याउला खोलाको एकजना दिदीसँग कुरा गरेको थिएँ । उनले पनि १०-१२ वर्षबाट नै भारी बोक्न सुरु गरेको बताइन् । सुरुमा नजिकैको भारी बोक्ने र साँझ आफ्नो घरमा जाने भयो । १५ वर्ष पुगेपछि अरुसँग तानसेन गएको र भारी बोकेर १५ दिनमा घर पुगेको कुरा थाहा भयो । स्याउलाखोलाबाट हिंडेपछि बोङगादोमान, बुर्तीवाङ, तुरतुरे, रिनाम, भिमगिठे, खाल, खार लौरेसिमल, राक्से, चुल्ठेको फाँट, ठुटेपिपल चिसापानी, धारापानी, तालखोला, रिडी, अर्गली, जोर्ते, भुल्के चण्डीभञ्ज्याङ (धुरीछेडे) भएर पाल्पा पुग्ने र सोही बाटो फर्कने गर्दथे । घरबाट बाटामा चाहिने पकाउने भाँडा, ओढ्ने ओछ्याउने र डम्फो मादल समेत लिएर हिंड्थे । धेरै जना भएर कुरा गर्दै हिंड्दा बाटो काट्न सजिलो हुने, दाजुभाइ पनि सँगै हुनाले सुरक्षा हुने र बास बस्दा ३-४ हुल एकै ठाउँमा भएर झाम्रे गाउँदै हिँड्दा रमाइलो हुन्थ्यो । लामो बाटो हुनाले आफूलाई चाहिने १ दिनको खर्चको पोका बनाउने जाँदा होटलमा राखेर जाने र फर्कदा २५ पैसा गिलास चिया खाने र खर्च लिएर फर्कने ।
गाडी नपुग्दासम्म पहाडमा घोडा खच्चड र भेडाले भारी बोक्दथे । २०५४÷५५ सालसम्म पनि भारतीय सिमानाबाट घोडाले सामान बोकेर गाडी नपुगेका ठाउँसम्म पु¥याउँथे । भन्सार गरेर लगेको सामान सदरमुकाम पु¥याउने र भरिया लगाएर गाउँमा पु¥याउँदा महँगो पर्दथ्यो । सीमाबाट सिधँै घोडा खच्चडमा लैजाँदा सस्तो पर्दथ्यो । भन्सार नगरेको सामान अवैध हुन्थ्यो । गाडी पुगेको ठाउँबाट सामान बोक्दा घोडाले ७०-८० किलो, खच्चडले ८०-१०० किलो, गधाले ४० किलो, भेडा र चाङ्ग्राले १६-२० किलो चौरीले ६० किलोसम्म बोक्दछन् । घोडा सौखिन भएर कम बोक्ने । २०७६ को अनुमानित मूल्यअनुसार घोडालाई ५० हजार खच्चड र गधालाई ३५-४० हजार भेडा च्याङ्ग्रालाई २० हजार र चौरीलाई ५० हजार पर्दछ ।
अन्य कुराहरुमा प्यूठानमा सधैँ २ क्वीन्टल बोक्ने मानिसले राजाको सवारी हुँदा दर्शन पाएछन् । उनले २ क्वीन्टल बोकेर राजासँग उभिएर फोटो खिचाएछन् । बलियो भएको हुनाले त्यस ठाउँमा उनलाई सबैले सानो टेक्टर भन्दारहेछन् । पहाडबाट तराई बसाई सर्नेहरुले आफ्ना थाङ्नाभोटा बोकेर केटाकेटी सीत ६-७ दिन लगाएर ठाउँमा पुग्थे । सबैको जीवन दुःख गरेर र भारी बोकेर नै धानिएको थियो ।
