नेपालमा हरेक वर्ष डढेलोले ठूलो धनजनको नोक्सान हुँदै आएको छ । खासगरी सुख्खायाम फागुनदेखि जेठसम्म एक गम्भीर समस्याको रुपमा देखिएको छ । डढेलोले जैविक विविधताको विनाश, वायुमण्डलमा प्रदूषण र मानव बस्तीलाई जोखिममा पार्छ । यद्यपी यसले गर्ने क्षतिको प्रष्ट लेखाजोखा नभए पनि वातावरण र मानव समाजलाई विनाशको मार्गमा पु¥याउने भएकाले रोकथामका उपायहरु अवलम्बन गरिए पनि ती उपाय कामयाव हुनसकिरहेका छैनन् ।
नेपालमा ९६ प्रतिशत डढेलो मानवीय कारणले हुने गरेको छ । नयाँ घाँस पलाउने लोभमा, चुरोटका ठुटा फालेर, वनभोज जाँदा आगो ननिभाउँदा र अरिङ्गाल पोल्दा छाडेको आगोले डढेलो लाग्ने गरेको अध्ययनहरुले देखाएका छन् । डढेलो नियन्त्रण समुदायको सहभागिता विना सम्भव छैन । समुदायको सहभागिता गराइ डढेलो नियन्त्रण अभियान अघि बढाउनुपर्छ । डढेलो लाग्नुपहिले नै पूर्व तयारीका कार्यक्रमले नियन्त्रण अभियान प्रभावकारी हुनसक्छ । वनमा अग्निरेखा बनाउने र अग्निरेखामा भएका पातपतिङ्गर हटाउने बेला हो यो । रूपन्देहीको देवदहका सामुदायिक वनहरुले डढेलो नियन्त्रण अभियान चलाएका छन् । सामुदायिक वनको सक्रियताले समुदायको परिचालन गर्छ । सामुदायिक वनमा अग्निरेखा बनाउने र अग्निरेखामा पातपतिङ्गर हटाउने काम सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले गर्न सक्छन् ।
वनमा सुकेका र ढलापडा काठ निकाल्न बेलैमा ध्यान दिने हो भने डढेलोको क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ । वनमा ढलापडा काठ ननिकाल्दा हामीलाई आवश्यक काठ सहजै पाउन सकिरहेका छैनौ । अहिले विदेशबाट काठ आयात हुन थालेको छ । ढलापडा काठ निकाल्न नीतिगत समस्या भए नीतिगत सुधारमा प्राथमिकता नयाँ सरकारले दिनुपर्छ । कार्यशैलीगत विषयमा पनि सुधार गर्न आवश्यक छ । कर्मचारीलाई काम गर्दा हतोत्साहित पार्ने प्रवृत्ति मौलाउँदा नतिजामुखी काममा समस्या देखिन थालेका पनि छन् ।
राष्ट्रिय वनमा समुदायको परिचालन सहज नभएको अवस्थामा सरकारले नै लगानी बढाउने र समुदायको परिचालनमा जोड दिन आवश्यक छ ।
डढेलो नियन्त्रणका लागि समुदायको परम्परागत ज्ञान र सीपलाई प्रयोग गरेर अघि बढ्दा आर्थिक व्ययभार समेत कम पर्छ । समुदायको ज्ञान र सीप प्रयोग गर्दा उनीहरूलाई अपनत्व बढ्छ । कम बजेटमा पनि नतिजामुखी काम गर्न सकिन्छ । वन ऐन २०७६ मा डढेलो लगाउनेलाई क्षतिको बिगो असुल गरी तीन वर्ष कैद वा ६० हजार जरिवाना वा दुवै सजाय हुने व्यवस्था छ । यो कानुनी व्यवस्थाको कार्यान्वयनलाई कडाइ गर्दा डढेलो नियन्त्रणमा बल पुग्न सक्छ ।
