टेकराज पौडेल
भर्खर सम्पन्न निर्वाचनले नेपालको राजनीतिक समीकरणलाई एकाएक उल्ट्याइदिएको छ । नयाँ शक्ति राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी सत्ताको केन्द्रतर्फ उन्मुख हुँदा परम्परागत दलहरू—विशेषतः नेकपा एमाले, नेपाली कांग्रेस र नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) र मधेशवादी दलहरू समेत–अप्रत्यासित रूपमा कमजोर बनेका छन् । लोकतन्त्रमा जनादेश नै अन्तिम सत्य हो । त्यसैले यो परिणामलाई भावनात्मक प्रतिक्रिया वा आरोप–प्रत्यारोपको आँखाले होइन, गम्भीर आत्मसमीक्षा र राजनीतिक विश्लेषणको दृष्टिले बुझ्नु आवश्यक छ । नेपाल अहिले जटिल भूराजनीतिक वातावरणको बिचमा उभिएको देश हो । विश्व शक्तिहरूको प्रतिस्पर्धा, कूटनीतिक प्रभाव, आन्तरिक सत्ता संघर्ष, आर्थिक असन्तोष र नयाँ पुस्ताको राजनीतिक अपेक्षा–यी सबै तत्वहरूले अहिलेको राजनीतिक परिणामलाई आकार दिएका छन् । यससँगै डिजिटल युगले राजनीतिमा नयाँ आयाम थपेको छ, जहाँ वास्तविकता भन्दा ‘धारणा निर्माण’ ( Narrative Building) कहिलेकाहीँ अझ शक्तिशाली बन्न पुगेको छ ।
एमालेको हार : बाह्य कारण मात्र होइन, आन्तरिक कमजोरी पनि हो :– कुनै पनि राजनीतिक पराजयको जड अन्ततः आफ्नै कमजोरीमा खोज्नुपर्छ । एमालेको हारलाई केवल बाह्य प्रचारयुद्ध, डिजिटल आक्रमण वा षड्यन्त्रको परिणाम मात्र ठान्नु अपूरो विश्लेषण हुनेछ । ती तत्वहरू प्रभावकारी अवश्य थिए, तर पार्टीभित्रका संरचनागत कमजोरीहरू र संस्थागत हुनु पर्ने निर्णय पनि उत्तिकै जिम्मेवार देखिन्छन् । एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओली राष्ट्रवाद, स्वाभिमान र राष्ट्रिय हितको प्रश्नमा दृढ अडान लिने नेता हुनुहुन्छ । “समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली” को राष्ट्रिय दृष्टि पनि उहाँकै नेतृत्वमा स्थापित भएको हो । राष्ट्रिय स्वाभिमानका मुद्दामा उहाँले देखाएको साहसिक अडानले एमालेको राजनीतिक पहिचानलाई सुदृढ बनाएको तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन । तर यति बलियो इतिहास बोकेको पार्टी पछिल्लो समय किन निरन्तर राजनीतिक धक्काहरू भोगिरहेको छ भन्ने प्रश्नको इमानदार समीक्षा अपरिहार्य छ । पछिल्ला वर्षहरूमा पार्टीभित्र निर्णय प्रक्रिया अत्यधिक केन्द्रीकृत भएको, उम्मेदवार चयनमा संस्थागत छलफलभन्दा नेतृत्वको तजबिज प्रभावशाली भएको आलोचना व्यापक रूपमा उठेको छ ।
लामो समयदेखि पार्टी निर्माणमा योगदान दिएका कार्यकर्तालाई पाखा लगाएर नवप्रवेशीलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति र टिकट नपाएकाहरूलाई अपमानित महसुस हुने वातावरण सिर्जना हुनु संगठनात्मक दृष्टिले स्वस्थ संकेत होइन । कम्युनिस्ट आन्दोलनको मूल आधार सामूहिक नेतृत्व र लोकतान्त्रिक अभ्यास हो । तर व्यवहारमा गुटबन्दी, कृपावाद र व्यक्तिगत निष्ठालाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढ्दै गएको आरोप कार्यकर्ता पंक्तिमै सुनिन्छ । कतिपय अवस्थामा क्षमता र योगदानभन्दा “आफ्नो मान्छे” निर्माण गर्ने संस्कार बलियो भएको देखिन्छ । महाधिवेशनदेखि संगठन विस्तारसम्म प्यानल राजनीति र गुटीय प्रतिस्पर्धाले पार्टीभित्रको ऊर्जा सकारात्मक दिशातर्फ केन्द्रित हुन सकेको छैन । सामाजिक असन्तोषका संकेत–यस निर्वाचनमा एमालेले बौद्धिक तथा शैक्षिक क्षेत्रबाट अपेक्षित समर्थन प्राप्त गर्न सकेन । लामो समयसम्म चलेको शिक्षक आन्दोलनप्रति सरकारको कठोर भाषा र बेवास्तापूर्ण व्यवहारले शिक्षक तथा बौद्धिक वर्गमा असन्तोष बढाएको थियो । यस्ता वर्गहरू तुरून्त प्रतिक्रिया नदिए पनि समय आउँदा राजनीतिक रूपमा आफ्नो असन्तोष प्रकट गर्छन् । त्यसैगरी गुठी विधेयकको प्रसंग पनि स्मरणीय छ । काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक र धार्मिक संरचनासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित विषयमा पर्याप्त संवादबिना विधेयक ल्याइँदा व्यापक विरोध भयो । सरकार अन्ततः विधेयक फिर्ता गर्न बाध्य भयो, तर त्यसले सिर्जना गरेको अविश्वास पूर्णरूपमा मेटिएको देखिँदैन ।
डिजिटल राजनीति र डायस्पोराको प्रभावः–आजको राजनीति केवल सभामञ्चमा सीमित छैन । फेसबुक, युट्युब, टिकटकजस्ता डिजिटल प्लेटफर्महरू एल्गोरिदमद्वारा सञ्चालित छन्, जसले विवादास्पद वा भावनात्मक सामग्रीलाई तीव्र गतिमा फैलाउँछन् । परिणामस्वरूप तथ्यभन्दा धारणा निर्माण राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको प्रमुख माध्यम बन्दै गएको छ । संगठित डिजिटल अभियान, ट्रोल संस्कृति र लक्षित प्रचारले जनमतलाई छिटो प्रभावित गर्न सक्छ । संगठनात्मक संरचनामा आधारित परम्परागत दलहरूले यो नयाँ डिजिटल युद्धक्षेत्रलाई समयमै आत्मसात गर्न नसक्दा जनमत निर्माणको प्रतिस्पर्धामा पछि परेको देखिन्छ । यससँगै विश्वभर फैलिएको नेपाली डायस्पोरा समुदाय पनि अहिले नेपालको राजनीतिक बहसमा सक्रिय सहभागी बनेको छ । सामाजिक सञ्जालमार्फत् हुने अभियान, विचार निर्माण र राजनीतिक टिप्पणीहरूले देशभित्रको वातावरणलाई प्रभावित पारिरहेका छन् । एनआरएन नागरिकता, विदेशबाट मतदानको अधिकार, वैदेशिक रोजगारीका समस्याहरू जस्ता मुद्दाहरू लामो समयसम्म समाधान हुन नसक्दा डायस्पोराको ठूलो हिस्साले परम्परागत दलहरूप्रति निराशा व्यक्त गरेको देखिन्छ ।
विचार र व्यवहारबिचको दूरीः–-नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको वैचारिक आधार बलियो छ । जननेता मदन भण्डारीले प्रतिपादन गर्नुभएको जनताको बहुदलीय जनवादले कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई लोकतान्त्रिक अभ्याससँग जोड्दै जनतामाझ स्थापित गरेको थियो । तर पछिल्लो समय विचार र व्यवहारबिच दूरी बढेको आलोचना बढ्दै गएको छ । पार्टीभित्र त्याग र बलिदान गरेका कार्यकर्ताभन्दा नेताका नजिकका व्यक्तिहरूले बारम्बार अवसर पाउने, क्षमतावान कार्यकर्तालाई पाखा लगाइने, र नेतृत्व नै दलाल तथा बिचौलियाहरूको घेराबन्दीमा परेको देखिने जस्ता घटनाहरूले आन्दोलनको नैतिक बल कमजोर बनाएको छ । त्यसमाथि केही नेताहरूको जीवनशैली-महँगा होटल, महँगा गाडी र शक्ति प्रदर्शन—साधारण कार्यकर्ता र जनताको मनोविज्ञानसँग मेल नखाने देखिन्छ । कम्युनिस्ट आन्दोलनको मूल दर्शन सादगी र जनसरोकारमा आधारित हो; तर व्यवहार त्यसको विपरीत देखिँदा जनविश्वास डगमगाउन थाल्छ । सुधारको बाटोयस अवस्थाबाट बाहिर निस्कने एक मात्र बाटो इमानदार आत्मसमीक्षा हो । नेतृत्वले निर्णय प्रक्रियालाई अझ सामूहिक, पारदर्शी र संस्थागत बनाउनुपर्छ । आलोचना र बहसलाई दमन गर्ने होइन, सुधारको साधनका रूपमा स्वीकार गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ ।
त्यसैगरी कार्यकर्ताले पनि आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्नुपर्छ । चुनावका बेला अन्तर्घात गर्ने, संगठनात्मक निर्णय नमान्ने, व्यक्तिगत स्वार्थका लागि गुट निर्माण गर्ने प्रवृत्तिले आन्दोलनलाई कमजोर बनाउँछ । कार्यकर्ता फेरि जनताको बीचमा फर्किनुपर्छ–गाउँ, टोल र समाजको वास्तविक पीडा बुझ्नुपर्छ । राजनीतिमा हार अन्तिम सत्य होइन । हारबाट सिक्ने क्षमता नै भविष्यको विजयको आधार हो । एमालेजस्तो ऐतिहासिक आन्दोलनले आत्मसमीक्षा, संगठनात्मक शुद्धीकरण र वैचारिक पुनर्जागरणको बाटो समातेमा पुनः उभिने सम्भावना अझै समाप्त भएको छैन । प्रश्न एउटै छ–के हामी आफ्ना कमजोरी स्वीकार गरेर फेरि उठ्ने साहस राख्छौँ ?
