लुम्बिनीको कृषि क्षेत्रसंरक्षित सूचीमा रहेको पन्छी सारसको बासस्थान जोखिममा परिरहेको बेला बिजुलीको तार अर्को पासो भएको छ । बिजुलीको तारमा ठोक्किएर दुई वर्षमा आठ सारसले ज्यान गुमाएका छन् । विश्व बसाइँसराइ चरा दिवस मनाइरहँदा शुक्रबार लुम्बिनी साँस्कृतिक नगरपालिका–७ शिवगढीया चोकस्थित खेतमा एउटा संरक्षित पन्छी सारस मृत अवस्थामा भेटिएको थियो । लुम्बिनी विकास कोषको १२ नम्बर गेटबाट उड्दै बाहिरिने क्रममा बिजुलीको नाङ्गो तारमा अल्झेर सारस खसेको स्थानीयले देखेका थिए । एक तथ्याङ्कअनुसार पछिल्लो १२ वर्षमा लुम्बिनी आसपास मात्रै बिजुलीको तारमा अल्झिएर ४२ वटा सारस मरेका छन् ।
लुम्बिनी साँस्कृतिक नगरपालिकाले २०७५ मंसिर १० गते लुम्बिनीस्थित बेबी बुद्धमा भव्य कार्यक्रम गरेर सारसलाई नगरपन्छी घोषणा गरेको थियो । नगरपालिकाले जसको नाममा गर्व गरेर नगरपन्छी घोषणा गर्छ, त्यसको संरक्षणका लागि बजेट र योजना नबनाउनु संरक्षणप्रति गैरजिम्मेवारी हो । के औपचारिक कार्यक्रम आयोजना गरेर नगर पन्छी घोषणा गरेर मात्रै नगरपालिकाको जिम्मेवारी पूरा हुन्छ ? नगरपालिकाले हरेक वर्ष सारस संरक्षण र प्रवद्र्धनका लागि बजेट विनियोजन गर्न आवश्यक छ । लुम्बिनी विकास कोषले सारस संरक्षणको लागि सहयोगी भूमिका खेल्न सक्छ ।
लुम्बिनीको ब्राण्डको रुपमा प्रचार गरिए पनि यसको बासस्थान जोगाउन र यहाँ जोखिम न्यूनीकरणका लागि पर्याप्त पहलकदमी हुन सकेको छैन । नगरपन्छी मरेको ३ दिनसम्म हटाउन नगरपालिकाले वास्ता गरेन् । ‘नगरपन्छी’ घोषणापछि संरक्षण र प्रवद्र्धनमा नगरपालिकाले पटक्कै चासो नदिएकोले सारस असुरक्षित बनेका छन् । शान्ति र प्रेमको प्रतीक मानिने सारस उड्न सक्नेमध्ये सबैभन्दा अग्लो चरा हो । नगरपन्छी लुम्बिनीको ब्राण्ड हो । यहाँ आउने पर्यटकलाई सारसप्रति आकर्षित गर्न सकिन्छ । लुम्बिनी आउने पर्यटक बुद्ध जन्मस्थल घुमघामका लागि मात्रै नभएर लुम्बिनीको कृषि क्षेत्रमा पाइने चरा अध्ययन गर्न पनि आउने गर्दछन्् । कृषि क्षेत्रकमा पाइने चराका लागि लुम्बिनी ‘हब’ हो । नेपालमा सबैभन्दा धेरै सारस बृहत्तर लुम्बिनी क्षेत्रमा पाइन्छ । कपिलवस्तु, रुपन्देही तथा पश्चिम नवलपरासीको यो क्षेत्र सारसको बासस्थान हो । इन्टरनेश्नल क्रेन फाउन्डेशन (आइसिएफ) र विश्व वन्यजन्तु कोष नेपालको आर्थिक सहयोगमा नेपाल जुलोजिकल सोसाइटी र त्रिभुवन विश्वविद्यालयको प्राणीशास्त्र केन्द्रीय विभागले २०८० मा मुलुकभर अध्ययन गर्दा ६९० सारस फेला परेको थियो । त्यसमध्ये ८० प्रतिशतभन्दा बढी रुपन्देही र कपिलवस्तुमा भेटिएका थिए ।
सारस वन्यजन्तु संरक्षण ऐन २०२९ ले संरक्षित गरेको ९ पन्छी प्रजातिमध्ये एक हो । संरक्षित पन्छी सारसलाई हानी पु¥याउने, मार्ने, अण्डा नष्ट गर्ने वा व्यापार गर्ने कार्य गैरकानुनी मानिएको छ । यस्तो काम गर्ने वा गराउनेलाई १५ हजारदेखि ३० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा ३ देखि ९ महिनासम्म कैद सजाय वा दुवै हुनसक्ने व्यवस्था छ ।
सारस लुम्बिनीको पहिचान भएकाले अब लुम्बिनी र आसपासको क्षेत्रमा बिजुलीको नांगो तारलाई इन्सुलेटर लगाएर सारसलाई जोगाउन आवश्यक छ । धेरै माथि उड्न नसक्ने यो चरा जमिनदेखि नजिकै उड्दा बिजुलीको तारमा ठोक्किने भएकाले खुला बिजुलीको तारको व्यवस्थापन नगर्ने हो भने सारसको संरक्षण सम्भव छैन । संरक्षित सूचीमा रहेको सारसलाई जोगाउन राज्यले अब पहलकदमी लिन ढिलाइ गर्न हुन्न ।
