मिस्मा राना
मानिसको जीवन केवल शैक्षिक प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने यात्रामा सीमित हुँदैन, यो व्यक्तित्व निर्माण, निर्णय क्षमता विकास र समाजप्रति उत्तरदायी नागरिक बन्ने दीर्घ प्रक्रिया पनि हो । यही प्रक्रियाको सबैभन्दा संवेदनशील, ऊर्जाशील र निर्णायक चरण हो विद्यार्थी जीवन । विद्यार्थी जीवन केवल किताब, परीक्षा र अंकको सीमाभित्र बाँधिएको अवस्था होइन, बरु भविष्यको राष्ट्र निर्माण गर्ने चेतनशील पुस्ता तयार हुने आधारभूमि हो । यसै कारण विद्यार्थी जीवनमा नेतृत्व विकासको महत्व अत्यन्त व्यापक, गम्भीर र दीर्घकालीन छ ।

आजको विश्व केवल ज्ञान भएका मानिसले मात्र होइन, दृष्टिकोण भएका, निर्णय लिन सक्ने, समूहलाई सही दिशामा लैजान सक्ने र संकटमा पनि समाधान खोज्न सक्ने नेतृत्व क्षमतायुक्त व्यक्तिहरूले अगाडि बढाइरहेका छन् । एउटा राष्ट्रको समृद्धि त्यस राष्ट्रका युवाहरूको सोंच, साहस र नेतृत्व क्षमतामा निर्भर हुन्छ । यदि विद्यार्थी अवस्थामै नेतृत्व गुणको विकास हुन सकेन भने शिक्षित भए पनि व्यक्ति आत्मविश्वासहीन, निर्णयविहीन र परिस्थितिको केवल दर्शक मात्र बन्न सक्छ ।

नेतृत्व भन्नाले केवल कुनै पद प्राप्त गर्नु वा भीडको अगाडि उभिनु मात्र बुझिँदैन । वास्तविक नेतृत्व भनेको जिम्मेवारी बहन गर्ने क्षमता, अरूलाई प्रेरणा दिने शक्ति, समस्याको समाधान खोज्ने दृष्टिकोण र सामूहिक हितका लागि काम गर्ने चेतना हो । विद्यालय, कलेज वा विश्वविद्यालयमा हुने विभिन्न गतिविधिहरू जस्तै वादविवाद, समूहकार्य, विद्यार्थी संगठन, सामाजिक अभियान, खेलकुद तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूले विद्यार्थीभित्र लुकेको नेतृत्व क्षमतालाई उजागर गर्ने महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्छन् । यस्ता गतिविधिहरूले विद्यार्थीलाई केवल बोल्न मात्र होइन, सुन्न, बुझ्न, सहकार्य गर्न र निर्णय लिन पनि सिकाउँछन् ।
विशेषतः आजको प्रतिस्पर्धात्मक युगमा केवल सैद्धान्तिक ज्ञान पर्याप्त हुँदैन । रोजगार बजारदेखि सामाजिक जीवनसम्म हरेक क्षेत्रमा नेतृत्व क्षमता भएका व्यक्तिलाई प्राथमिकता दिइन्छ । एउटा विद्यार्थीले कक्षाकोठामा प्रथम स्थान ल्याउन सक्छ, तर यदि उसमा समूहसँग काम गर्ने कला, समस्या समाधान गर्ने क्षमता र जिम्मेवारी वहन गर्ने बानी छैन भने ऊ व्यवहारिक जीवनमा कमजोर सावित हुन सक्छ । त्यसैले आधुनिक शिक्षाको मुख्य उद्देश्य केवल “जान्ने” विद्यार्थी उत्पादन गर्नु होइन, “नेतृत्व गर्न सक्ने” नागरिक तयार गर्नु पनि हो ।

विद्यार्थी जीवनमा नेतृत्व विकासले आत्मविश्वास वृद्धि गर्न अत्यन्त ठूलो भूमिका खेल्छ । जब विद्यार्थीले कुनै कार्यक्रम सञ्चालन गर्छ, समूहको नेतृत्व गर्छ वा कुनै चुनौतीपूर्ण कार्य पूरा गर्छ, तब उसले आफ्नै क्षमतामाथि विश्वास गर्न थाल्छ । यही आत्मविश्वास भविष्यमा उसलाई कठिन परिस्थितिमा पनि दृढ रहन मद्दत गर्छ । नेतृत्व सिकेको विद्यार्थी असफलतासँग डराउँदैन; बरु असफलतालाई सिकाइको अवसरका रूपमा लिन सिक्छ । वास्तवमा नेतृत्व विकासले व्यक्तिलाई केवल सफल बन्न होइन, संघर्षशील र जिम्मेवार बन्न पनि सिकाउँछ ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्ने हो भने हाम्रो शिक्षा प्रणाली अझै पनि धेरै हदसम्म घोकन्ते प्रवृत्तिमा आधारित देखिन्छ । विद्यार्थीलाई प्रश्न सोध्नभन्दा उत्तर कण्ठ गर्न बढी प्रेरित गरिन्छ । परिणामस्वरूप धेरै विद्यार्थीमा सिर्जनात्मक सोच, स्वतन्त्र निर्णय क्षमता र नेतृत्व चेतनाको अभाव देखिन्छ । विद्यालय तथा कलेजहरूले यदि विद्यार्थीलाई व्यवहारिक गतिविधिमा सहभागी गराउने, विचार व्यक्त गर्न प्रोत्साहित गर्ने र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्ने वातावरण निर्माण गर्न सके भने भविष्यमा सक्षम नेतृत्व उत्पादन गर्न सकिन्छ । किनभने आजको विद्यार्थी नै भोलिको शिक्षक, प्रशासक, वैज्ञानिक, राजनीतिज्ञ, उद्यमी र राष्ट्रको नीति निर्माणकर्ता हो ।
नेतृत्व विकासले विद्यार्थीलाई केवल व्यक्तिगत सफलता मात्र दिँदैन, यसले समाजप्रति उत्तरदायी बन्न पनि सिकाउँछ । नेतृत्व गुण भएको विद्यार्थी अन्याय, विभेद, भ्रष्टाचार वा सामाजिक विकृतिप्रति मौन बस्दैन । उसले परिवर्तनको आवश्यकता महसुस गर्छ र त्यसका लागि आवाज उठाउन सक्ने साहस राख्छ। इतिहास हेर्ने हो भने संसारका धेरै ठूला परिवर्तन युवाहरूको नेतृत्वबाट सुरु भएका छन् । चाहे त्यो लोकतन्त्रको आन्दोलन होस्, सामाजिक सुधारको अभियान होस् वा वैज्ञानिक क्रान्ति हरेक परिवर्तनको केन्द्रमा युवाशक्ति र नेतृत्व चेतना नै रहेको पाइन्छ ।

आजको डिजिटल युगमा नेतृत्वको स्वरूप पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ । सामाजिक सञ्जाल, प्रविधि र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाले विद्यार्थीलाई नयाँ अवसरसँगै नयाँ चुनौती पनि दिएको छ । यस्तो अवस्थामा सही नेतृत्व चेतना नभएको युवा सजिलै भ्रम, नकारात्मक प्रभाव वा दिशाहीनतामा फस्न सक्छ। त्यसैले विद्यार्थी जीवनमै सकारात्मक सोच, नैतिक मूल्य, सामाजिक उत्तरदायित्व र दूरदर्शी दृष्टिकोणसहितको नेतृत्व विकास गर्नु समयको अपरिहार्य आवश्यकता बनेको छ । नेतृत्व भनेको केवल अरूमाथि शासन गर्नु होइन; यो त आफूलाई सही दिशामा सञ्चालन गर्दै समाजलाई पनि उज्यालोतर्फ डो¥याउने क्षमता हो ।
यदि हरेक विद्यालयले एउटा नेतृत्वमूलक वातावरण निर्माण गर्न सक्यो भने केवल उत्कृष्ट विद्यार्थी मात्र होइन, सक्षम राष्ट्रनिर्माता उत्पादन गर्न सकिन्छ । किनभने भविष्यको नेपाल कस्तो बन्छ भन्ने कुरा आजका विद्यार्थीले कस्तो सोच, कस्तो चरित्र र कस्तो नेतृत्व क्षमता विकास गर्छन् भन्ने कुराले निर्धारण गर्नेछ । जब विद्यार्थीहरूमा आत्मविश्वास, उत्तरदायित्व, दूरदृष्टि र परिवर्तनकारी सोचको विकास हुन्छ, तब समाजमा केवल शिक्षित जनशक्ति मात्र होइन, सक्षम नेतृत्वको उदय हुन्छ । र वास्तवमा कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक शक्ति त्यसका भवन, सडक वा प्रविधिमा होइन, युवा पुस्ताको चेतना, नैतिकता र नेतृत्व क्षमतामा निर्भर रहने भएकाले विद्यार्थी जीवनमा नेतृत्व विकासलाई केवल अतिरिक्त गतिविधि नभई राष्ट्र निर्माणको आधारशिला मानिनु आवश्यक छ ।

किनकि आजको एउटा सचेत विद्यार्थीले भोलिको समाजलाई जुन दिशामा लैजान्छ, त्यसले केवल एउटा पुस्ताको भविष्य मात्र होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रको अस्तित्व, समृद्धि र सभ्यताको मार्गसमेत निर्धारण गर्न सक्छ, र यही कारणले अबको शिक्षा प्रणालीले केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने विद्यार्थी होइन, चुनौतीसँग जुध्न सक्ने, समाजलाई मार्गदर्शन गर्न सक्ने र परिवर्तनको नेतृत्व गर्न सक्ने चेतनशील युवा उत्पादन गर्ने दिशामा अगाडि बढ्न आवश्यक देखिन्छ । आजको शिक्षा प्रणालीले केवल किताबी ज्ञानमा सीमित रहेर विद्यार्थीलाई प्रमाणपत्रधारी बनाउने कार्य मात्र गरिरहेको छ भने त्यो शिक्षा अधूरो मानिन्छ । किनकि जीवनका वास्तविक संघर्षहरू परीक्षा हलभित्र होइन, समाजको व्यवहारिक धरातलमा सामना गर्नुपर्छ । त्यहाँ अंकपत्रभन्दा बढी आवश्यक पर्छ निर्णय क्षमता, आत्मविश्वास, संवाद कला, नैतिक साहस र परिस्थितिलाई नेतृत्व गर्न सक्ने मानसिकता । यही कारणले नेतृत्व विकासलाई आधुनिक शिक्षाको केन्द्रमा राख्नुपर्ने आवश्यकता दिनप्रतिदिन तीव्र बन्दै गएको छ ।

विद्यार्थी जीवनमा नेतृत्व विकासको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको समय व्यवस्थापन र जिम्मेवारीबोध हो। नेतृत्व गर्ने व्यक्ति केवल बोल्ने व्यक्ति हुँदैन, ऊ आफ्नो कर्तव्यप्रति सजग, अनुशासित र परिणामप्रति उत्तरदायी पनि हुन्छ । जब विद्यार्थीले कुनै समूहको जिम्मेवारी लिन्छ, कुनै कार्यक्रम सञ्चालन गर्छ वा कुनै अभियानको नेतृत्व गर्छ, तब उसले समयको मूल्य, सहकार्यको आवश्यकता र उत्तरदायित्वको गम्भीरता बुझ्न थाल्छ । यही अभ्यासले उसलाई भविष्यमा सफल व्यवस्थापक, सक्षम अभिभावक, जिम्मेवार नागरिक तथा दूरदर्शी व्यक्तित्व बन्न सहयोग पु¥याउँछ ।

आज धेरै युवाहरूमा प्रतिभा भएर पनि अवसरको अभाव होइन, नेतृत्व क्षमताको अभाव देखिन्छ । उनीहरूमा ज्ञान हुन्छ, सपना हुन्छ, क्षमता पनि हुन्छ, तर आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्ने साहस, समूहलाई एकताबद्ध गर्ने कला र कठिन निर्णय लिन सक्ने मानसिक दृढता नहुँदा उनीहरू पछाडि पर्न बाध्य हुन्छन् । यसले स्पष्ट पार्छ कि नेतृत्व विकास कुनै अतिरिक्त गुण मात्र होइन, सफलता प्राप्त गर्ने आधारभूत आवश्यकता हो । वास्तवमा नेतृत्व क्षमता नभएको शिक्षा धेरै हदसम्म दिशाहीन ज्ञानमा सीमित हुन सक्छ ।
नेतृत्व विकासले विद्यार्थीलाई सामाजिक संवेदनशीलता पनि सिकाउँछ । एउटा असल नेता केवल आफ्ना व्यक्तिगत उपलब्धिमा सीमित हुँदैन, ऊ समाजका समस्या बुझ्न, कमजोर वर्गको आवाज सुन्न र सामूहिक हितका लागि साेंच्न सक्षम हुन्छ । विद्यार्थी जीवनमै यदि सामाजिक उत्तरदायित्वको भावना विकास गर्न सकियो भने भविष्यमा भ्रष्टाचार, अन्याय, हिंसा र विभेदविरुद्ध दृढ अडान लिन सक्ने नागरिक तयार हुन्छन् । आज समाजले यस्तै नेतृत्वको खोजी गरिरहेको छ जुन नेतृत्व पदका लागि होइन, परिवर्तनका लागि अघि बढोस् ।

दुर्भाग्यवश हाम्रो समाजमा अझै पनि नेतृत्वलाई केवल राजनीति वा शक्तिसँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति बलियो छ । तर वास्तविक नेतृत्व त हरेक क्षेत्रमा आवश्यक हुन्छ । एउटा शिक्षकले कक्षाकोठामा नेतृत्व गर्छ, एउटा चिकित्सकले संकटमा नेतृत्व गर्छ, एउटा वैज्ञानिकले खोजमार्फत् नेतृत्व गर्छ, एउटा लेखकले विचारमार्फत् समाजलाई दिशा दिन्छ । त्यसैले विद्यार्थी जीवनमा नेतृत्व विकास भन्नाले भविष्यका राजनीतिज्ञ मात्र तयार गर्नु होइन, हरेक क्षेत्रमा जिम्मेवार, दूरदर्शी र प्रेरणादायी व्यक्तित्व निर्माण गर्नु हो ।
विश्वका विकसित राष्ट्रहरूले आफ्नो शिक्षा प्रणालीमा नेतृत्व विकासलाई विशेष प्राथमिकता दिएका छन् । त्यहाँ विद्यार्थीलाई केवल पाठ्यपुस्तक पढाइँदैन, उनीहरूलाई अनुसन्धान, प्रस्तुतीकरण, बहस, सामाजिक सेवा, टोली व्यवस्थापन र नवप्रवर्तनमा सक्रिय बनाइन्छ । यही कारणले त्यस्ता देशका युवाहरू विश्वस्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम हुन्छन् । नेपालजस्तो विकासोन्मुख राष्ट्रले पनि अब केवल परीक्षा केन्द्रित शिक्षाबाट माथि उठेर नेतृत्वमूलक शिक्षा प्रणालीतर्फ ध्यान दिन आवश्यक छ । यदि हामीले आजका विद्यार्थीमा नेतृत्व चेतना विकास गर्न सकेनौँ भने भोलि राष्ट्रले योग्य जनशक्ति भएर पनि सक्षम दिशा दिने नेतृत्वको अभाव भोग्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ ।

यस सन्दर्भमा अभिभावक, शिक्षक र समाजको भूमिका पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । यदि विद्यार्थीलाई हरेक निर्णयमा दबाब दिइयो, प्रश्न सोध्न निरुत्साहित गरियो वा केवल आज्ञाकारी बन्न सिकाइयो भने उनीहरूभित्रको नेतृत्व चेतना विस्तारै दबिँदै जान्छ । त्यसैले विद्यार्थीलाई आफ्नो विचार राख्ने स्वतन्त्रता, गल्ती गरेर सिक्ने अवसर र सिर्जनात्मक रूपमा सोच्ने वातावरण दिनुपर्छ । किनभने नेतृत्व जन्मजात मात्र हुँदैन; उचित वातावरण, अभ्यास र प्रेरणाबाट पनि विकसित हुन्छ ।

अन्ततः विद्यार्थी जीवनमा नेतृत्व विकासको महत्व केवल व्यक्तिगत सफलतासँग सम्बन्धित विषय होइन; यो त राष्ट्रको भविष्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो । आजका विद्यार्थीहरू भोलिका नीति निर्माता, शिक्षक, वैज्ञानिक, उद्योगी, कलाकार, सामाजिक अभियन्ता र राष्ट्रका मार्गनिर्देशक हुन् । यदि उनीहरूमा नेतृत्व क्षमता, नैतिक चेतना र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व विकास गर्न सकियो भने राष्ट्रले केवल जनशक्ति होइन, दूरदर्शी परिवर्तनकर्ता प्राप्त गर्नेछ । र जब कुनै राष्ट्रका युवाहरूमा सोंच्ने क्षमता, परिवर्तन गर्ने साहस र नेतृत्व गर्ने चेतना जागृत हुन्छ, तब त्यो राष्ट्र केवल विकासतर्फ मात्र होइन, सभ्यता, समृद्धि र आत्मनिर्भरतातर्फ पनि अगाडि बढ्न थाल्छ । त्यसैले अबको समयले विद्यार्थीलाई केवल “असल विद्यार्थी” बन्न होइन, “असल नेता” बन्न आह्वान गरिरहेको छ, किनकि भविष्यको इतिहास लेख्ने हातहरू आज कक्षाकोठामा बसेका छन्, र उनीहरूले कुन प्रकारको समाज निर्माण गर्नेछन् भन्ने कुरा आज उनीहरूभित्र विकसित भइरहेको नेतृत्व चेतनाले निर्धारण गर्नेछ । त्यसैले विद्यार्थी जीवनमा नेतृत्व विकासलाई कुनै वैकल्पिक विषय वा अतिरिक्त गतिविधिका रूपमा हेर्नु ठूलो भूल हुनेछ। यो त व्यक्तित्व निर्माणको आधार, सामाजिक चेतनाको स्रोत र राष्ट्रको भविष्य सुरक्षित गर्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रक्रिया हो । जब विद्यार्थीहरूमा जिम्मेवारीबोध, नैतिकता, दूरदृष्टि, आत्मविश्वास र परिवर्तनको नेतृत्व गर्ने साहस विकसित हुन्छ, तब मात्र एउटा राष्ट्रले सक्षम नागरिक र उज्ज्वल भविष्य प्राप्त गर्न सक्छ । शिक्षित मानिस धेरै हुन सक्छन्, तर समाजलाई सही दिशामा अगाडि बढाउने नेतृत्ववान् मानिस दुर्लभ हुन्छन् । त्यसैले आजको आवश्यकता केवल डिग्री प्राप्त गर्ने विद्यार्थी होइन, विचारले परिपक्व, चरित्रले दृढ र नेतृत्व क्षमताले सम्पन्न युवा उत्पादन गर्नु हो । किनकि अन्ततः कुनै पनि राष्ट्रको भविष्य त्यसका विश्वविद्यालयका भवनले होइन, त्यहाँबाट निस्किने युवाहरूको चेतना, दृष्टिकोण र नेतृत्व क्षमताले तय गर्छ। र जब विद्यार्थी जीवनमै नेतृत्वको बीउ रोपिन्छ, तब भविष्यमा केवल सफल व्यक्ति मात्र होइन, समाज परिवर्तन गर्ने इतिहास निर्माण हुन्छ ।
(लेखक राना स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन, त्रिभुवन बहुमुखी क्याम्पस, पाल्पाकी कोषाध्यक्ष समेत हुन् ।)