दिनभर व्यवसायिक र पेशागत कामले घर बाहिर रहेका पति–पत्नी हुन् वा बाबु–छोरा वा परिवारका अरु कोही । परिवारका सदस्य घरमा आएपछि व्यवसायिक र पेशागत कामकाजका कुरा, घरपरिवार, छरछिमेक र आफन्तजनका कुरा हुनुपर्ने हो । अचेल परिवारका सदस्यबिचमा पेशागत र व्यवसायिक मात्रै होइन्, परिवार र आफन्तका बारेमा सोधखोज कुराकानी हुन छाडेको छ । परिवारका जो कोही घरमा आउने बित्तिकै हतार–हतार कपडा फे¥यो, हातखुट्टा धोएर बस्यो अनि वाइफाई जोडेर स्मार्ट फोनमा सामाजिक सञ्जाल चलाएर बस्ने प्रवृत्ति बढ्दै जाँदा एक आपसमा कुराकानी हुनै छाडेको छ । छोराछोरी विद्यालयबाट फर्केपछि घरमा झोला बिसाउन नपाउँदै मोबाइल चलाउँछन् । खाजा खाना खाँदा मोबाइलमा विभिन्न कमेडी, कार्टुन र अरु गतिविधि हेर्नै पर्ने अवस्थाले उनीहरुको दैनिकी बिथोलिदिएको छ ।
स्मार्टफोनको विकास र सामाजिक सञ्जाल सूचना प्रवाहको प्रमुख माध्यमको रुपमा विकास हुँदै जाँदा नेपाली समाजलाई नराम्ररी गाँजेको छ । सामाजिक सञ्जालको प्रयोगले कतिपय राम्रा काम भएका छन्, विपदमा परेकालाई उद्दार र राहत, राजनैतिक र सामाजिक अभियान चलाउन प्रभावकारी भएको देखिन्छ । तर यो प्रभावकारिताभन्दा बढी पारिवारिक वातावरण बिथोलिदिएको छ । परिवारका सदस्यहरु एकैठाउँ बस्दा आ–आफ्नै मोबाइलको स्क्रिनमा व्यस्त हुने प्रवृत्तिले समाजमा मान्छेलाई एक्लो बनाएको छ । संवादविहीनताको अवस्थाले आपसमा समझदारी र समन्वयको वातावरण धुमिलिएको छ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार, विश्वमा करिब २८ करोड मानिसले मानसिक समस्या झेलिरहेका छन् । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको अध्ययन अनुसार, नेपालमा नसर्ने रोगहरूमध्ये १८ प्रतिशत हिस्सा मानसिक रोगको छ । कोभिडअघि नै मन्त्रालयको तथ्यांकमा २ लाख ६५ हजार मानिसमा कुनै न कुनै किसिमको मानसिक समस्या भेटिने गरेको थियो । कोभिडका कारण यो संख्या बढे पनि तथ्यांक आइसकेको छैन । राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य सर्वेक्षण नेपाल, २०७७ अनुसार, नेपालमा १३ देखि १७ वर्षका ५ दशमलव २ प्रतिशत किशोर–किशोरीमा मानसिक स्वास्थ्य समस्या देखिएको छ । विश्वभर लगभग २० प्रतिशत बालबालिका तथा किशोर–किशोरीमा भावनात्मक, व्यवहारिक तथा अन्यखाले मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएको अध्ययनहरूले देखाएका छन् । स्मार्ट फोनको अत्याधिक प्रयोगले नेपाली समाजलाई अझै धेरे बिथोलेको सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ ।
सामाजिक सञ्जालमा विचारभन्दा बढी छटपटी देखिन्छ । सामाजिक सञ्जालमा सहानुभूति र ढाडस दिनेभन्दा मजाक र खिसिट्युरी गर्ने बढ्न थालेका छन् । अझ अरुको धारणा चित्त नबुझे अश्लिल गालीगलौज गर्ने भेटिन्छन् । प्रविधिले समाजलाई झनै नजिक गराउनुपर्ने हो, तर अहिले समाजमा अपत्यारिलो ढंगले खाडल बढ्न लागेको छ । अरुका विचार र धारणा चित्त नबुझे शालिन ढंगले विरोध गर्न सकिन्छ, तर त्यसो नगरी उग्र र अराजक ढंगलको असहमति र अश्लिल गालीगलौजले नेपाली समाजलाई कता लैजाँदैछ ? जातीय, लैंगिक र धर्मको विषयलाई ख्यालठट्टा र मजाक बनाउनु तथा असहिष्णु बन्नुले सामाजिक एकता र सद्भावमा खलल् पु¥याएको छ । नेपालको बहुजातीय र बहुभाषिक समाज आपसमा सद्भावपूर्ण ढंगले मिलेर बसेको अनुकरणीय समाज हो । समझदारीका साथ खुशीले बाँचेको समाजमा अहिले असहिष्णुता र अराजकताको आगो बल्ने माध्यम स्मार्ट फोन र सामाजिक सञ्जाल बन्दैछ ।
सामाजिक सञ्जालको बन्धनबाट समाजलाई बाहिर निकालेर सद्भाव, एकता, भाइचारा र पारिवारिक मेलमिलाप तथा स्नेहको वातावरण बनाउन पहलकदमी लिनुपर्छ । डिजिटल साक्षरता बढाएर अनावश्यक ढंगले सञ्जाल चलाएर समय खर्च गर्ने होइन्, यो हाम्रो मस्तिष्कको बोझ हुँदै हो, परिवार र समाजको बोझ हो भन्ने बुझाईलाई विस्तार गर्न सक्दा मात्रै नेपाली समाजको मौलिकता जोगिन सक्छ । समाजलाई अँध्यारो मार्गमा जानबाट रोक्न सकिन्छ ।
