– सन्तोष पौडेल

नेपालको राजनीतिमा पछिल्ला समयमा  देखिएको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन भनेको युवा पुस्ताप्रति बढ्दो जनविश्वास हो। लामो समयदेखि मुलुकको शासन, नीति निर्माण र राजनीतिक नेतृत्व केही सीमित दल र व्यक्तिहरूको वरिपरि केन्द्रित रहँदै आएको अवस्थामा नयाँ पुस्ताका नेताहरूको उदयले जनतामा नयाँ आशा जगाएको छ। आज देशका धेरै नागरिकहरू विशेष गरी युवावर्गले परम्परागत राजनीतिक शैलीभन्दा फरक सोच, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र परिणाममुखी नेतृत्वको अपेक्षा गरिरहेका छन्। यही सन्दर्भमा युवा नेतृत्वको उपस्थितिले नेपाली राजनीतिमा नयाँ बहस र नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको छ।
यद्यपि कुनै पनि नयाँ नेतृत्वले केवल जनसमर्थनका आधारमा मात्र सफलता प्राप्त गर्न सक्दैन। राज्य सञ्चालन एउटा जटिल प्रक्रिया हो, जहाँ राजनीतिक दल, निजामती प्रशासन, सुरक्षा निकाय, निजी क्षेत्र, सञ्चारमाध्यम, नागरिक समाज र आम जनताको सामूहिक सहकार्य आवश्यक हुन्छ। नेपालमा लामो समयदेखि स्थापित राजनीतिक दलहरूले राज्य संयन्त्रमा प्रभाव कायम राखेका छन्। त्यसैले नयाँ नेतृत्वले परिवर्तनका एजेन्डा अघि बढाउन खोज्दा विभिन्न प्रकारका संस्थागत चुनौतीहरू सामना गर्नु स्वाभाविक हो। यसलाई केवल अवरोधका रूपमा मात्र नभई लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको एउटा यथार्थका रूपमा बुझ्नुपर्छ। लोकतन्त्रमा विचार, नीति र कार्यशैलीबीच प्रतिस्पर्धा हुन्छ, र सफल नेतृत्वले विरोधी वा फरक धारका पक्षहरूलाई समेत संवादमार्फत सहकार्यमा ल्याउन सक्नुपर्छ।
यदि युवा नेतृत्वले सुशासन, विकास, पारदर्शिता र सेवा प्रवाहमा उल्लेखनीय सुधार गर्न सफल भयो भने त्यसले नेपालको राजनीतिक संस्कृतिमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। त्यस्तो अवस्थामा पुराना दलहरूले आफ्नो संगठन, नीति र नेतृत्व शैलीमा सुधार ल्याउन बाध्य हुनेछन्। लोकतन्त्रमा कुनै दलको स्थायित्व उसको इतिहासले मात्र होइन, वर्तमान कार्यसम्पादनले निर्धारण गर्छ। जनताले परिणाम देख्न पाए भने उनीहरू स्वाभाविक रूपमा सक्षम र प्रभावकारी नेतृत्वतर्फ आकर्षित हुन्छन्। त्यसैले नयाँ नेतृत्वको सफलता कुनै दल विशेषको हार मात्र होइन; त्यो समग्र राजनीतिक प्रणालीलाई सुधारतर्फ धकेल्ने अवसर पनि हुन सक्छ।
यस परिस्थितिमा प्रधानमन्त्री तथा सरकारको पहिलो दायित्व परिणाममुखी शासन प्रस्तुत गर्नु हो। भाषण, नाराबाजी वा सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियताले मात्र जनविश्वास लामो समय टिकाउन सक्दैन। जनताले भ्रष्टाचार नियन्त्रण, रोजगारी सिर्जना, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर सुधार, कृषि आधुनिकीकरण, पूर्वाधार विकास तथा लगानीमैत्री वातावरण जस्ता क्षेत्रमा ठोस उपलब्धि खोजिरहेका छन्। त्यसैले सरकारले प्राथमिकताहरू स्पष्ट गरी सीमित तर प्रभावकारी कार्यक्रमहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ। साना तर प्रत्यक्ष अनुभूति हुने सुधारहरूले पनि जनविश्वास बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
त्यसैगरी, सरकार र निजामती प्रशासनबीच विश्वास र सहकार्यको सम्बन्ध निर्माण गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। नेपालको प्रशासनिक संयन्त्रमा अनुभवी र दक्ष कर्मचारीहरूको ठूलो संख्या रहेको छ। राजनीतिक नेतृत्व परिवर्तन भए पनि प्रशासन निरन्तर रहने संस्था हो। यदि सरकार र कर्मचारीतन्त्रबीच अविश्वास बढ्यो भने विकास निर्माण तथा सार्वजनिक सेवा प्रवाह प्रभावित हुन सक्छ। त्यसैले कर्मचारीलाई सुधारका साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्छ। कार्यसम्पादनमा आधारित मूल्याङ्कन, प्रविधिको प्रयोग, स्पष्ट जिम्मेवारी र पुरस्कार–दण्डको निष्पक्ष प्रणालीमार्फत प्रशासनलाई थप उत्तरदायी बनाउन सकिन्छ।
नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू, विशेषगरी वैकल्पिक राजनीतिक एजेन्डा बोकेका दलहरूले पनि केवल आलोचनामा सीमित नभई नीति निर्माणमा रचनात्मक योगदान दिन आवश्यक छ। लोकतन्त्रमा विपक्षी दलको भूमिका सरकारलाई असफल बनाउनु होइन, गलत निर्णय सच्याउन दबाब दिनु र सही काममा समर्थन गर्नु हो। यदि नयाँ दलहरूले पारदर्शिता, आन्तरिक लोकतन्त्र, योग्य नेतृत्व विकास र तथ्यमा आधारित राजनीति अभ्यास गर्न सके भने उनीहरूले दीर्घकालीन विश्वास हासिल गर्न सक्छन्। भावनात्मक भाषणभन्दा पनि नीतिगत स्पष्टता र व्यवहारिक कार्यक्रमले जनताको मन जित्ने गर्दछ।
पुराना दलहरूको भूमिका झन् महत्वपूर्ण छ। उनीहरूले नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलन, संविधान निर्माण तथा विभिन्न राजनीतिक परिवर्तनमा ऐतिहासिक योगदान दिएका छन्। त्यसैले उनीहरूलाई केवल समस्याको स्रोतका रूपमा चित्रण गर्नु न्यायोचित हुँदैन। तर बदलिएको समयसँगै उनीहरूले आत्मसमीक्षा गर्न आवश्यक छ। जनताले उठाएका भ्रष्टाचार, अवसरवाद, गुटबन्दी र कमजोर सुशासनसम्बन्धी प्रश्नहरूको इमानदार उत्तर खोजिनुपर्छ। यदि पुराना दलहरूले आफूलाई सुधार्दै नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा अवसर दिए, नीति र व्यवहारमा परिवर्तन ल्याए तथा राष्ट्रिय मुद्दामा सहकार्यको संस्कृति विकास गरे भने उनीहरूको भूमिका अझै पनि महत्वपूर्ण रहन सक्छ। लोकतन्त्रमा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा आवश्यक हुन्छ, तर राष्ट्रिय हितका विषयमा सहकार्य झन् आवश्यक हुन्छ।
देशको विकासका लागि सबैभन्दा निर्णायक भूमिका भने आम जनताको हो। नागरिकले केवल चुनावको समयमा मत दिने मात्र होइन, निरन्तर रूपमा राज्यप्रति सचेत र जिम्मेवार हुनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा आउने हरेक सूचनालाई सत्य ठानेर प्रतिक्रिया दिनुभन्दा तथ्य परीक्षण गर्ने संस्कृतिको विकास आवश्यक छ। भ्रष्टाचारलाई अस्वीकार गर्ने, कर तिर्ने, कानुनको सम्मान गर्ने, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने र स्थानीय तहका गतिविधिमा सक्रिय सहभागिता जनाउने नागरिकहरू नै समृद्ध राष्ट्रका आधार हुन्। जनताले नेता र दललाई अन्ध समर्थन गर्ने होइन, कार्यसम्पादनका आधारमा मूल्याङ्कन गर्ने बानी विकास गर्नुपर्छ।
नेपालको भविष्य कुनै एक व्यक्ति, एक दल वा एक पुस्ताको प्रयासले मात्र निर्माण हुने छैन। यो सामूहिक जिम्मेवारीको विषय हो। युवा नेतृत्वले ऊर्जा, नवीन सोच र साहस ल्याउन सक्छ; पुराना दलहरूले अनुभव, संस्थागत स्मृति र राजनीतिक परिपक्वता प्रदान गर्न सक्छन्; निजामती प्रशासनले निरन्तरता र कार्यान्वयन क्षमता दिन सक्छ; र आम जनताले लोकतान्त्रिक वैधता तथा सामाजिक ऊर्जा प्रदान गर्न सक्छन्। यी सबै पक्षबीच विश्वास, सहकार्य र साझा राष्ट्रिय दृष्टिकोण निर्माण गर्न सकियो भने नेपालले आर्थिक समृद्धि, सुशासन र सामाजिक न्यायतर्फ उल्लेखनीय फड्को मार्न सक्छ।
अन्ततः प्रश्न कुनै व्यक्ति वा दलको विजय–पराजयको होइन, नेपालको सफलताको हो। यदि सरकार सफल हुन्छ भने त्यसको लाभ सम्पूर्ण देशले प्राप्त गर्छ। यदि विपक्षी दलहरूले रचनात्मक भूमिका खेल्छन् भने लोकतन्त्र बलियो हुन्छ। यदि कर्मचारीतन्त्रले निष्पक्ष र प्रभावकारी सेवा दिन्छ भने जनविश्वास बढ्छ। जसले गर्दा नागरिकहरू सचेत, जिम्मेवार र सकारात्मक बन्छन् भने विकासको गति तीव्र हुन्छ। त्यसैले आजको आवश्यकता आरोप–प्रत्यारोपभन्दा माथि उठेर साझा राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राख्नु हो। नेपाललाई अगाडि बढाउने शक्ति कुनै एक पक्षमा मात्र छैन; त्यो सरकार, राजनीतिक दल, प्रशासन र जनताबीचको सहकार्यमा निहित छ। यही सहकार्यले मात्र समृद्ध, सक्षम र आत्मनिर्भर नेपालको सपना साकार पार्न सक्छ। नेपालको भविष्य युवा ऊर्जा, अनुभवी नेतृत्व र बलियो संस्थाहरूको सहकार्यमा निर्भर छ। यदि सुशासन, शक्ति–सन्तुलन र विकासमुखी राजनीति स्थापित गर्न सकियो भने नेपालले आर्थिक समृद्धि र आत्मनिर्भरता तर्फ उल्लेखनीय फड्को मार्न सक्छ।