विषय प्रवेशः
झपेन्द्र जिसी
धर्म भनेको कर्तव्य निर्वाह गर्नु हो, कर्तव्य पूरा गर्नु हो । परोपकार गर्नु हो । प्रमुख रुपमा बौद्ध दर्शन र संस्कृति र जैनदर्शन संस्कृतिलाई अलग राखेर हेर्ने हो भने अन्य धर्मको अर्थ अहंकार प्रस्तुतिको माध्यम बन्न पुगेको छ । धार्मिक ग्रन्थमा जे जति राम्रो लेखिए पनि कतिपय धर्म त साम्राज्यवादीहरुको हतियार बन्न पुगेका छन् । ईसाइ धर्मले १४–१५औं शताब्दी ताका युरोपमा पुनरउत्थान र जागरणको भूमिका निर्वाह गर्न सफल रहयो भने पछिल्ला दिनमा पुँजीवादको चरम विकाससँगै साम्राज्यवादीहरुको हतियार बनेको इतिहास छ । अरुको देश हडप्ने काम गरेको छ । उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका, अफ्रिका र एसियामा समेत साम्राज्यवाद विस्तार गरेको उदाहरण मात्र लिने हो भने भारतलाई करिब २०० वर्षसम्म इष्ट इण्डिया कम्पनीको नामबाट बेलायत हालको युकेले शासन गर्नुले देखाउँछ । भारतलाई गुलाम बनाएको र शासित क्षेत्र बनाएका त्यही इष्ट इण्डिया कम्पनी सरकारले नेपाली भूमिमाथि आक्रमण गरेकै हुन् । तर वीर नेपाली योद्धाहरुले जिउ ज्यानको बाजी लगाई आजको नेपाल बचाएका हुन् । यही जितगढी युद्धमा कर्णेल उजिंर सिंह थापाको नेतृत्वमा लडेर अंग्रेजलाई परास्त गरेको इतिहास छ । 
हाम्रो देश बहुजातीय, बहुभाषिक समाजबाट बनेको छ । यहाँ प्राचीन हिमाली धर्म शैव धर्म गैर हिन्दु धर्म रहेछ । बौद्ध धर्म, इस्लाम धर्म र अन्य १० धर्ममा आस्था राख्ने मानव छन् ।
सामाजिक सत्ता र राजनीतिक सत्ता
जनसंख्या जुन जाति र  धर्म मान्नेको बढी हुन्छ त्यसको सामाजिक सत्ता हुँदो रहेछ । सामाजिक सत्ता भएका जातिहरु विनम्र र उदार हुनु वाञ्छनीय छ । 
सुनसरी, कप्तानगञ्ज र धार्मिक दंगा
दंगा आफैँमा आफू, आफ्नो समाज र राष्ट्रका लागि हानिकारिक हुन्छ । नम्बर एक बहुसंख्यकले अल्प संख्यकलाई माया गर्न जान्नु पर्छ । समन्वय गर्न सक्नुपर्छ । अल्पसंख्यकले बहुसंख्यकलाई माया र सम्मान गर्न जान्नु पर्छ । बुद्धमार्गी र बोन मार्गी छन् । यहाँ बौद्ध मार्गी बोन मार्गीमा मैले प्रायशः समानता नै देखेको छु । यता मध्य पहाडतिर पनि बौद्ध मार्गी छन् । लुम्बिनी, कपिलवस्तु लगायतमा पनि बौद्ध मार्गी छन् । काठमाडु उपत्यकामा  पनि बौद्ध मार्गी छन् । राई, लिम्बु, गुरुङ, शेर्पा, भोटे, तामाङहरुले पनि आफूलाई बौद्ध मार्गी भन्छन् । यसैले सरकारी तथ्यांक मिथ्यांक लागेको छ । म स्वयंले तेरो धर्म के हो भन्दा जनसंख्या गणनामा बौद्धमार्गी लेखाएको छु । यसको कारण बुद्ध जन्मिएको देशमा मैले आफूलाई बुद्ध मार्गी भन्नुस स्वाभाविक पनि हो । मेरो पनि वर्णविहीन युद्धको अवधारणाप्रति पूर्ण सहमति छ । संस्कार आदि गर्दा परिवारको सल्लाह बमोजिम गर्ने गरिएको छ । बुद्धको चार आर्य सत्य र अष्टाङ्गिक मार्गले मलाई प्रभावित गरेको छ । हिन्दु जनसांख्यिक दम्भ तोडिनु पर्छ ।
प्राचीन शैव धर्म र हाम्रो नेपाली समाज
राई लिम्बुहरुले शिवलाई पारुहाङ र पार्वतीलाई सुम्नेमा भन्दा रहेछन् । मुन्धुम ग्रन्थ सई धार्मिक संस्कार गर्दै आएका छन् । शिव भनेका पहिले हिन्दु देवता थिएनन् । उनी त अनार्य हुन् । जनै पनि लाएका थिएनन् । शिव भने प्रकृति हुन् भन्ने ब्राह्मणहरुको पनि भनाइ छ ।

संवादले जितिन्छ, दंगाले कसैलाई फाइदा गर्दैन, बरु विदेशीहरुलाई नै लाभ हुन सक्छ । मुस्लिम, हिन्दु, बौद्धमार्गी, जैनमार्गी आदि जो नेपाली नागरिकता प्राप्त छन्, ती सबै नेपाली हुन् ।  एउटै परिवारको सदस्य हुन यो बुझौं । परिवारमा राम्रो समन्वय सहकार्य भएन भने यो परिवारले दुर्गति शिवाय अरु के पो पाउन सक्छ र ! ऊदोगमन नभई  अधोपतन हुन थाल्छ । त्यस्तै पौने तीन करोड जनसंख्यायुक्त नेपाली परिवार छ । धर्म र जातको नाउँमा म श्रेष्ठ तँ निच भन्नु र त्यस्तो व्यवहार गर्नु निन्दनीय कर्म हो । एकता सर्वाेपरि हुन्छ भन्ने दंगा र एकले अर्कालाई घृणा अपहेलना गर्नु निकृष्ठ कर्म हो ।

हिन्दु धर्म र यसका समर्थकहरु र अन्य जाति र धर्महरु
यो लेख लेखिरहँदा मैले जातीय तथ्यांक र धार्मिक तथ्यांक पनि हेरें । तर ती तथ्यांक मैले यहाँ प्रस्तुत गर्न चाहिन किनकि मिथ्याङ्क लाग्यो । हिमाल र उच्च पहाडबासी निरञ्जन निराकारको रुपमा शिवलाई प्रस्तुत गरिएको छ । यसको अर्थ हो वर्ण विधि र (रंग विहीन) वर्गविहीन प्राचीन देवताका प्रचीक भनेका शिव हुन भनिन्छ । शिव कुनै जात धर्म वा सम्प्रदायमा कैद हुन सक्दैनन् । तर शिव त अहिले हिन्दु धर्मका कैदी सरह भएका छन् । त्यसैले शिव मन्दिर प्रवेश गर्न सबैलाई छुट छैन । अछुत भनिएका वा बनाइएका जाति त धेरै दुर दुर छन् । 

बोल बम बोल बम
बोल बम शिवको अर्काे नाम रहेछ । बोल बम ! बोल बमको शङखनाद गर्नु ठूलो कुरा होइन । ठूलो कुरा त समाजका सबै समुदायलाई समेट्नु हो । कुनै देवताप्रति कसैको आस्था छ भने अर्काको नहुन पनि सक्छ । यो धार्मिक स्वतन्त्रताको पक्ष हो । मान्नेले मानून् जिन्दावाद ! नमान्नेले नमानून् त्यो पनि जिन्दावाद । तर ठूलो स्वरमा कराएर डिस्टर्व भने कसैलाई गर्नु शोभनीय हुँदैन । मधुर स्वरमा पनि बोल बम  गायन गरे हुन्छ । सबैभन्दा दुःखद पक्ष त यो हो कि ईश्वरको नाममा भ्रमित हुँदा दंगा भयो । आपसी मन मुटाव बढयो, गोली चल्यो दुई जनाको ज्यानै गयो । बर्वाद भयो । हार्दिक श्रद्धाञ्जली ।

अन्त्यमा धार्मिक झगडा अनर्थको विषय हो । संसारका यो वा त्यो धर्म भनिएका यी धर्म होइन । यी त साम्प्रदायिक मत हुन् । साम्प्रदायिक आस्था  हुन् ।  नेपाल र नेपालीलाई चाहिएको  साम्प्रदायिक आस्था होइन । कुनै आस्थाको नाममा इगो (विरोधी भाव) पाल्नु अनष्टिकारी र विनष्टकारी हुन्छ । नेपाली जो हौं र छौं सबै जिन्दावाद ! बँचाउने र बाँच्ने काम गरौं । आजको मूल धर्म बचाउनु हो र बाँच्नु हो ।