रोशन तिवारी
पाल्पाको एउटा व्यस्त बजारमा सरिता नामकी आमा परम्परागत कपडा बुन्ने सानो पसल चलाउँथिन्। उनी आफ्नो काममा निकै दक्ष थिइन्। वर्षौँदेखि सिक्दै आएको सीप, धैर्य, अनुशासन र मेहनत नै सफलताको आधार हो भन्ने उनको विश्वास थियो।
उनका १६ वर्षीय छोरा आयुष भने आजको पुस्ताको प्रतिनिधि थियो। पढाइमा निकै तेज थियो। कम्प्युटरमा नयाँ नयाँ कुरा सिक्थ्यो, भिडियो बनाउँथ्यो, सामाजिक सञ्जाल चलाउँथ्यो र नयाँ नयाँ डिजिटल काम गर्न रुचाउँथ्यो। तर उसलाई पुरानो तरिकाले घण्टौँ एउटै काम गरिरहन मन पर्दैनथ्यो।

सरितालाई छोराको यस्तो बानी देखेर चिन्ता लाग्थ्यो। उनी प्रायः भन्थिन्, “बाबु, तिम्रो ध्यान धेरै छिटो भंग हुन्छ। किताब पढ्दा केही मिनेटमै मोबाइल खोज्छौ। सबै कुरा छिटो चाहन्छौ। तर जीवनमा सफल हुन धैर्य र मेहनत चाहिन्छ। छोटो भिडियो हेरेर मात्र जीवन अगाडि बढ्दैन।”

आयुषलाई भने आमाले आफूलाई नबुझेको जस्तो लाग्थ्यो। ऊ भन्थ्यो, “आमा, म अल्छी होइन। अहिलेको समय नै फरक छ। तपाईंहरूले एउटा काम गर्न घण्टौँ लगाउनुहुन्थ्यो, हामी प्रविधिको प्रयोग गरेर त्यही काम छिटो र अझ ठूलो बनाउन सक्छौँ। म पुरानो कुरा नक्कल मात्र गर्न चाहन्नँ। म नयाँ कुरा बनाउन चाहन्छु।”

विद्यालयमा आयुषका शिक्षक महेन्द्र सरले पनि विद्यार्थी र अभिभावकबीच यस्तै दूरी बढिरहेको देखिरहेका थिए। अभिभावकहरू बच्चाले अनुशासन, धैर्य र मेहनत सिकून् भन्ने चाहन्थे भने विद्यार्थीहरू प्रविधि, सिर्जनशीलता र नयाँ तरिकाबाट अगाडि बढ्न चाहन्थे।

त्यसैबीच विद्यालयमा विज्ञान तथा सिर्जनात्मक प्रदर्शनी आयोजना हुने भयो। महेन्द्र सरले विद्यार्थीहरूलाई आफ्ना अभिभावकसँग मिलेर एउटा परियोजना बनाउन लगाए। यसरी सरिता र आयुष एउटै परियोजनामा सँगै काम गर्नुपर्ने भयो।
उनीहरूको काम थियो परम्परागत नेपाली ढाँचालाई आधुनिक प्रविधिसँग जोडेर एउटा कलात्मक सिर्जना बनाउने।

सरिताले कागज निकालिन् र नेपाली ढाका कपडा तथा परम्परागत बुनाइबाट प्रेरित सुन्दर नमुना बनाउन थालिन्। आयुषले त्यो हेरेर भन्यो, “आमा, यो त धेरै राम्रो छ। तर यसलाई बनाउन धेरै समय लाग्छ। यदि मैले कम्प्युटरको कार्यक्रम प्रयोग गरेँ भने यही नमुनालाई डिजिटल बनाएर मानिसहरू नजिक आउँदा रङ र आकृति परिवर्तन हुने बनाउन सक्छु।”

सरिताले भनिन्, “सबै कुरा कम्प्युटरले गर्यो भने तिम्रो आफ्नै सीप कहाँ रह्यो बाबु? काम सिक्न पनि समय दिनुपर्छ।”
महेन्द्र सरले दुवैलाई सम्झाउँदै भने, “सरिता दिदी, तपाईंको अनुभवलाई आधार बनाऔँ र आयुषको प्रविधिलाई त्यसको माध्यम बनाऔँ। आयुष, प्रविधि मात्र भएर पुग्दैन। त्यसलाई सही दिशा दिने आधार पनि चाहिन्छ।”

अन्ततः दुवै जना सहमत भए।

सरिताले केही दिनसम्म आयुषलाई नेपाली ढाका कपडा, परम्परागत आकृति, सममिति र त्यसको सांस्कृतिक अर्थबारे सिकाइन्। सुरुमा आयुषलाई आमाको कुरा पुरानो जस्तो लाग्थ्यो। तर बिस्तारै उसले बुझ्न थाल्यो कि आमाले वर्षौँदेखि एउटै नमुना दोहोर्याइरहनुभएको मात्र होइन रहेछ। त्यसमा गणित, अनुशासन, धैर्य, सौन्दर्य र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान रहेछ।
त्यसपछि आयुषले कम्प्युटरमा काम सुरु गर्यो। उसले दुई दिनसम्म मेहनत गरेर एउटा कार्यक्रम तयार गर्यो। उसले आमाको परम्परागत नमुनालाई हटाएन, बरु त्यसलाई नयाँ रूप दियो।

प्रदर्शनीको दिन उनीहरूको परियोजनाअगाडि विद्यार्थी, शिक्षक, अभिभावक र अन्य मानिसहरूको ठूलो भीड लाग्यो। बुढापाकाहरूले आफ्नो पुरानो संस्कृतिको झल्को देखे। युवाहरूले प्रविधिको नयाँ प्रयोग देखे। दुवै पुस्ताले एउटै सिर्जनामा आफ्नो आफ्नो संसार भेटे।

त्यो दृश्य हेर्दै सरिताले छोरालाई भनिन्, “बाबु, मलाई लाग्थ्यो तिमी दिनभर मोबाइल र कम्प्युटरमा मात्र हराइरहेका छौ। आज बुझें, तिमी त्यहाँ केही बनाउन पनि खोजिरहेका रहेछौ।”

आयुष मुस्कुराउँदै भन्यो, “आमा, मलाई पनि आज बुझियो। नयाँ कुरा बनाउन पुरानो आधार बुझ्नैपर्ने रहेछ। तपाईंले आधार नसिकाउनुभएको भए मेरो प्रविधिले केही राम्रो बनाउन सक्दैनथ्यो।”

त्यो दिन सरिताले पनि छोरालाई फरक आँखाले हेरिन् र आयुषले पनि आफ्नी आमाको पुरानो ज्ञानको मूल्य बुझ्यो।

सायद आज हाम्रो समाजलाई पनि यही कुरा बुझ्न आवश्यक छ। नयाँ पुस्ताले प्रविधि चलाउनु गलत होइन। प्रविधि हाम्रो आवश्यकता हो। तर प्रविधिसँगै संस्कार, अनुशासन, धैर्य र नैतिकता पनि चाहिन्छ। त्यसैगरी पुरानो पुस्ताले पनि नयाँ पुस्तालाई केवल “मोबाइलमा बिग्रिएको पुस्ता” भनेर बुझ्नु हुँदैन। उनीहरूको सोच र संसार फरक छ। उनीहरूलाई रोक्नेभन्दा सही बाटो देखाउने आवश्यकता छ।

हाम्रो पुरानो पुस्तासँग अनुभव र संस्कार छ भने नयाँ पुस्तासँग प्रविधि र नयाँ सोच छ। यी दुई पुस्ता एकअर्काका विरोधी होइनन्। एउटा पुस्ताले आधार दिन सक्छ र अर्को पुस्ताले त्यसलाई नयाँ उचाइ दिन सक्छ।

हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई मोबाइलबाट टाढा राख्ने मात्र होइन, मोबाइल र प्रविधिको सही प्रयोग सिकाउनुपर्छ। उनीहरूको कुरा पनि सुन्नुपर्छ र उनीहरूलाई हाम्रो अनुभव पनि बुझाउनुपर्छ।

किनकि भविष्य पुरानो पुस्ताले मात्र बनाउन सक्दैन र नयाँ पुस्ताले मात्र पनि बनाउन सक्दैन।

दुवै पुस्ता मिलेर बनाएको भविष्य नै सुन्दर हुन्छ।