माधवप्रसाद अर्याल
करिब २६ वर्षअघिको कुरा हो । पत्रकारिताको सिलसिलामा मदनपोखरा जाने अवसर मिलेको थियो । त्यसबेला मदनपोखरा अहिले जस्तो सहजै यातायात र सञ्चारको पहुँचमा थिएन । त्यहाँको सामाजिक परिवर्तन, गाउँको विकास र स्थानीय गतिविधिबारे बुझ्ने क्रममा घण्टप्रसाद अर्यालको नाम मैले धेरैपटक सुनेको थिएँ । उहाँको योगदानबारे प्रत्यक्ष सुन्ने उत्सुकता थियो ।

सन्दर्भ बन्यो, सामुदायिक रेडियो मदनपोखरामा पुग्ने । धेरै साथीहरु सामुदायिक रेडियोमा कार्यरत थिए । त्यसैले म पत्रकार साथी रामचन्द्र नेपालसँग मदनपोखरा पुगेको थिएँ । सिद्धार्थ राजमार्गको नयाँपाटीसम्म सार्वजनिक बसमा गयौँ । त्यसपछि निजी साधनको सुविधा भएन । करिब २० मिनेट पैदल हिँडेपछि उहाँको घर पुग्यौँ । घण्टप्रसाद अर्याल आँगनमै हुनुहुन्थ्यो । हामीले आफ्नो परिचय दिएपछि उहाँले सहज रूपमा कुराकानी सुरु गर्नुभयो । त्यो भेट अहिले पनि मेरो स्मृतिमा ताजै छ । साउन २२ गते अर्याल ब्रम्हलिन हुनुभयो । तर उहाँसँगको याद भने अहिले पनि उस्तै छ । 

अहिले पनि सम्झना ताजै छ । उतिबेला दिउँसोको समय थियो । केही साथीहरूसँगको भेटपछि मलाई उहाँसँग अझै धेरै कुरा गर्न मन लाग्यो । सामुदायिक  रेडियोमा केही समय  बिताएर फर्कने साथी रामचन्द्र नेपाल र म घण्टप्रसाद अर्यालसँग कुराकानी गर्न बस्यौ । लाग्थ्यो उहाँसँग अथाहा ज्ञान छ । उहाँको ज्ञानलाई कसैले बुझेजस्तो लागेको थिएन । उहाँका दुःख, संघर्षका स्मरण ताजै थिए । 

उहाँसँगको बसाइँमा बेलिबिस्तार गर्दै अघि बढ्दा परिचय खुल्दै गयो । उहाँले मदनपोखराको विगतदेखि त्यहाँ भएका सामाजिक, राजनीतिक र विकासका गतिविधिबारे आफ्ना अनुभव सुनाउनुभयो । कुराकानीको क्रममा पाल्पाको पूर्व रामपुर, सहलकोट, मित्याल, पूर्वखोलादेखि छहरासम्मका गाउँको अवस्था, त्यहाँको कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, सडक र सामुदायिक वनका विषयसम्म कुराकानी भयो । सायद यसरी गफिँदा उहाँ उमेर ढल्केको जस्तो लागेन । पुरानै कुरा मज्जाले स्मरण गर्नुभयो । मैले उहाँका बारेमा बाहिरबाट जति सुनेको थिए, उहाँकै मुखबाट सुन्न पाउँदा मन प्रफुल्लित नहुने कुरै भएन । 

अझ गजब के थियो भने उहाँले त्यसबेला मदनपोखरालाई ‘नमूना गाविस’ भनिनुको कारणबारे पनि उहाँसँग कुरा भयो । गाउँमा आधुनिक तरकारी खेती कसरी सुरु भयो भन्ने विषयमा जानकारी भयो । अमेरिकन मकैको गफ सुन्दा अचम्म नै थियो । उहाँले सडक खन्न, कामका लागि खाद्यान्नलगायतमा अनुदानमा बाहिरदेशबाट आउने गहुँलगायत अन्य अन्नमा मकै मिसिएर आउने र मकैको दाना संकलन गरेर बिउ बनाएको कुरा गजबकै थियो । 

सामुदायिक वनको विकास कसरी भयो ? भन्ने विषय पनि कम्ती गजबको थिए । त्यसबेला घाँस, दाउरा गर्दा पनि गाउँका वन जंगल मासिएका थिए । वनजंगल मासिदा पानीका मुल सुकेका थिए । वन जोगाउनपर्छ भन्ने सरकारको भन्दा पहिला शिक्षा घण्टप्रसाद अर्यालमा थियो । सरकारले पछि अभियान ल्यायो । तर उहाँको योगदान सम्झिन लायक छ । मदनपोखरा नजिकैको वनलाई जोगाउने अभियान सुरु भयो । त्यसपछि  पानीका मुल पुनः सर्सिए । तरकारी खेती सुरु भयो । अझ शिक्षा र खानेपानीको अवस्था कसरी सुधारियो भन्ने विषयमा उहाँले निकै चासोका साथ सुनाउनुभयो । शारदा मावि स्थापनाका विषयमा उहाँका कुरा सम्झिन लायक नै थियो । गाउँमा सबैले पढ्नुपर्छ भन्ने चेतना उहाँले जगाउनुभयो । 

आफूले पर्वततिर पुगेर केही संस्कृत ज्ञान हासिल गरे पनि अरुलाई गाउँमै शिक्षा दिलाउनपर्छ भन्ने भावना थियो । गाउँको विकास केवल सरकारको जिम्मेवारी होइन, स्थानीय मानिस आफैँ पनि सक्रिय हुनुपर्छ भन्ने उहाँको सोंच कुराकानीबाट प्रस्ट देखिन्थ्यो । सबै जनालाई एकजुट बनाएर सामाजिक काममा लगाउने सक्ने क्षमता थियो । 

घण्टप्रसाद अर्यालको चर्चा विकास निर्माणमा मात्र सीमित थिएन । उहाँको जीवन राजनीतिक संघर्षसँग पनि गहिरोसँग जोडिएको थियो । हलो जोत्ने अभियानको प्रसंग उठ्दा उहाँको जीवनको अर्को पाटो खुल्थ्यो । त्यसबेला गाउँमा हलो जोत्नुलाई सामान्य कृषि कर्मका रूपमा मात्र हेरिँदैनथ्यो । जातका आधारमा कामको विभाजन गर्ने सामाजिक मान्यता बलियो थियो । त्यही मान्यतालाई चुनौती दिँदै अर्यालले हलो जोत्न थालेका थिए । त्यसको सामाजिक मूल्य पनि उनले चुकाउनुपरेको थियो । साहु, महाजन, मुखिया, जिम्मालहरुले दुःख दिएको प्रसंग कोट्याउनुभयो । प्रहरीमा उजुरी दिएर जेल नै पठाएको कुरा सुनाउनुभयो । 

उहाँका आफन्त सोमन्तनाथ अर्यालसँग केही दिनअघि भएको कुराकानीमा पनि यही प्रसंग अझ स्पष्ट भयो । उहाँका अनुसार घण्टप्रसादले ‘आफ्नो काम आफैँ गर्नुपर्छ’ भन्ने मान्यता राख्नुहुन्थ्यो । तल्लो जातिले मात्र हलो जोत्नुपर्छ भन्ने सोंचको विरोध गर्दै उहाँले श्रमको सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने अभियानलाई व्यवहारमै अघि बढाउनुभएको थियो । हलो जोतेकै कारण परिवारले समेत सामाजिक कठिनाइ भोग्नुपरेको र उहाँ पटक–पटक जेलसमेत गएको प्रसंग सोमनाथ अर्याललेसमेत सुनाउनुभयो । 

करिब २६ वर्षअघि उहाँसँग बसेर कुराकानी गर्दा मैले उहाँको राजनीतिक जीवनका अनेक प्रसंग पनि सुनेको थिएँ । राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनदेखि प्रजातान्त्रिक आन्दोलनसम्म उहाँ सक्रिय रहनुभएको कुरा त्यसबेला उहाँले सुनाउनुभएको थियो । केही समय नेपाली कांग्रेससँग आबद्ध भएर राजनीतिक यात्रा सुरु गर्नुभएको उहाँ पछि कम्युनिस्ट आन्दोलनतर्फ लाग्नुभएको प्रसंग पनि उहाँको राजनीतिक जीवनको महत्वपूर्ण मोड थियो । यो कुरालाई सोमनाथ अर्यालले पनि पुष्टि गर्नुभयो । तर उहाँले आफूले पनि सुनेको भन्नुभयो ।  उहाँको जीवनमा राजनीति सत्ता प्राप्त गर्ने माध्यमभन्दा पनि सामाजिक परिवर्तनको साधनजस्तो देखिन्थ्यो । गाउँको शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, खानेपानी, कृषि र सामाजिक चेतनासँग उहाँले राजनीतिलाई जोडेर हेर्नुभएको थियो । मदनपोखरा त्यसै नमूना भएको होइन भन्ने उदाहरण घण्टप्रसाद अर्याल नै हुनुहुन्छ । त्यहाँका मिहिनेती समाजले अर्याललाई साथ दियो । अनि बल्ल नमूना बन्यो । 

घण्टप्रसादसँगको त्यो पुरानो भेट सम्झँदा मलाई उहाँको एउटा विशेषता बारम्बार सम्झना आउँछ–उहाँ केवल राजनीतिक कार्यकर्ता हुनुहुन्नथ्यो । उहाँ गाउँको सामान्य जीवनसँग जोडिएर सोंच्ने व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । गाउँमा पानी कसरी ल्याउने, किसानलाई आधुनिक कृषि प्रविधिसँग कसरी जोड्ने, विद्यालय कसरी बनाउने र समुदायलाई कसरी संगठित गर्ने भन्ने विषयमा उहाँको आफ्नै धारणा थियो । आफूले नपढे पनि सबैलाई चेतना दिनुहुन्थ्यो । सबैलाई एकजुट बनाएर सामाजिक काममा लगाउने क्षमता थियो । जसले गर्दा उहाँको योगदान स्मरणीय छ । 

त्यतिबेला मदनपोखरामा रेडियो र टेलिभिजनजस्ता सञ्चारका साधन विस्तार उहाँले नै गर्नु भएको थियो । बाहिर नयाँ प्रविधि विकसित हुँदै गर्दा आफैँले गाउँमा भित्र्याउने गर्नुहुन्थ्यो । स्थानीयवासीका सम्झनाअनुसार घण्टप्रसाद आफैँ नयाँ कुरा प्रयोग गर्ने र अरूलाई पनि त्यसतर्फ प्रेरित गर्ने स्वभावका हुनुहुन्थ्यो । नाताले नजिककै भाइ हुनुहुन्छ, सोमनाथ अर्याल । अहिले तानसेन नगरपालिका वडा नम्बर ८ को वडाध्यक्ष हुनुहुन्छ । उहाँको सम्झनामा ग्यास चुलो, गोबर ग्यासलगायतका प्रविधि प्रयोग गर्न उहाँले स्थानीयलाई प्रोत्साहित गर्नुभएको थियो । पहिला आफूले प्रयोग गर्ने र अरुलाई पनि नयाँ प्रविधिसँग जोडिन आग्रह गर्ने उहाँको स्वभाव थियो । 

उहाँसँगको मेरो त्यो भेट एउटा सामान्य पत्रकार–स्रोत भेटघाट मात्र थिएन भन्दा हुन्छ । त्यो भेटमा मैले एउटा गाउँको परिवर्तनको कथा सुनिरहेको थिएँ । त्यो कथा घण्टप्रसाद अर्यालको व्यक्तिगत जीवनसँग मात्र जोडिएको थिएन, मदनपोखराको सामाजिक रूपान्तरणसँग पनि जोडिएको थियो । 

पछि उहाँका भाइ सोमनाथ अर्याल, वडा सदस्य दिलबहादुर थापा क्षेत्री, तानसेन नगरपालिका–९ का वडाध्यक्ष राजेशकुमार अर्याललगायतसँग कुराकानी गर्दा मैले घण्टप्रसादको जीवनका थप पाटा बुझ्ने अवसर पाएँ । उहाँको राजनीतिक संघर्ष, सामाजिक अभियान, शिक्षा र विकासमा गरेको योगदानबारे गाउँका पाकापुस्ताको अनुभवले मैले वर्षौँअघि उहाँसँग गरेको कुराकानीलाई अझ अर्थपूर्ण बनाइदिएको छ ।

घण्टप्रसाद अर्यालले जीवनको लामो समय सामाजिक र राजनीतिक परिवर्तनका लागि बिताउनुभएको यथार्थ कसैले लुकाएर लुक्दैन । उहाँले राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनदेखि पछिल्ला राजनीतिक परिवर्तनसम्मका अनेक चरण देख्नुभयो । राजनीतिक विचारका कारण जेल जीवनसमेत बिताउनुभयो । तर कठिन परिस्थितिमा पनि सामाजिक परिवर्तनको आफ्नो यात्राबाट उहाँ विचलित हुनुभएन । त्यसैले सम्झनामा जहिलेसुकै घण्टप्रसाद अर्याल रहनुहुनेछ । 
उहाँ बाँचुञ्जेल सरकार र गैरसरकारी क्षेत्रबाट पनि उहाँको योगदानको सम्मान नभएको भने होइन । तत्कालीन प्रदेश ५ सरकारले समाजसेवाको क्षेत्रमा विशिष्ट योगदान गरेको भन्दै उहाँलाई ‘समाजसेवा श्री पदक तृतीय’ प्रदान गरेको थियो । वन, वातावरण, शिक्षा र स्वास्थ्यलगायतका क्षेत्रमा उहाँले गरेको योगदानको समेत सम्मान गरिएको थियो ।

आज उहाँको पार्थिव शरीर हामीबिच रहेन । ९९ वर्षको उमेरमा उहाँको निधन भएको खबरले करिब २६ वर्षअघिको त्यो मदनपोखरा यात्रा र उहाँसँगको भेट फेरि स्मृतिमा फर्किएको छ । त्यतिबेला उहाँसँग बसेर सुनेका कुरा अहिले सम्झँदा उहाँको जीवन केवल एउटा व्यक्तिको जीवनकथा रहेनछ भन्ने लाग्छ ।

उहाँको जीवनमा राजनीति थियो, संघर्ष थियो, जेल थियो, सामाजिक विभेदविरुद्धको अभियान थियो । तर त्यसभन्दा माथि एउटा गाउँलाई बदल्ने दृढ इच्छाशक्ति थियो । हलो जोत्नेदेखि विद्यालय स्थापना, आधुनिक कृषि, सामुदायिक वन, खानेपानी, स्वास्थ्य र पूर्वाधार विकाससम्म उहाँले आफ्नो समय र श्रम खर्चिनुभएको इतिहास साक्षी छन् । उहाँको योगदानलाई स्मरण गर्दा अझ धेरै पाटो छुटेको छ । लुकेको छ । म पूर्णरुपमा लेख्न सकेको छैन । 

घण्टप्रसाद अर्यालको निधनसँगै पाल्पाले एउटा पुस्ताको साक्षी गुमाएको छ । उहाँले भोगेको राजनीतिक संघर्ष र सामाजिक परिवर्तनको यात्रा अब नयाँ पुस्ताले खोज्नुपर्ने विषय बनेको छ । करिब २६ वर्षअघि पत्रकारिताको सिलसिलामा उहाँसँग भएको मेरो त्यो भेट आज सम्झदा झनै अर्थपूर्ण लाग्छ । त्यो दिन म एउटा समाचार खोज्दै मदनपोखरा पुगेको थिएँ । तर फर्किँदा एउटा व्यक्तिको कथा मात्र होइन, एउटा गाउँको परिवर्तनको कथा बोकेर फर्किएको रहेछु भन्ने अहिले पनि स्मरणमा रहेको छ । घण्टप्रसाद अर्यालको जीवनले यही कुरा सम्झाउँछ-परिवर्तन भाषणबाट मात्र आउँदैन । त्यसका लागि आफैँ जोखिम लिनुपर्छ, श्रम गर्नुपर्छ र समाजमा स्थापित गलत मान्यतामाथि प्रश्न उठाउनुपर्छ । उहाँले आफ्नो जीवनबाट त्यही कुरा देखाएर जानुभएको छ । त्यसका लागि मैले मात्र होइन, सबैले सम्झने इतिहास बनाउनु भएको छ । 

अर्को पाटो भनेको राजनीतिक जीवन पनि थियो । घण्टप्रसाद अर्यालको राजनीतिक जीवन सामाजिक परिवर्तनसँग जोडिएको थियो । उहाँ २००५ सालदेखि नेपाली कांग्रेससँग आबद्ध भएर राजनीतिक गतिविधिमा सक्रिय हुनुभएको र २००७ सालको जनक्रान्तिमा पाल्पाबाट सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुभएको आफैँले दिएको अन्तर्वार्तामा पनि उल्लेख छ । प्रजातन्त्र स्थापनापछि वैचारिक मतभेदका कारण कांग्रेस छाडेर २००८ सालमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीमा प्रवेश गर्नुभएको थियो । त्यसपछि विभिन्न राजनीतिक आन्दोलनमा सक्रिय रहँदै उहाँ पटक–पटक जेलसमेत पर्नुभएको थियो । २०१८ सालमा गाउँस्तरको निर्वाचनबाट प्रधानपञ्च निर्वाचित भई स्थानीय नेतृत्वमा समेत सक्रिय हुनुभयो । पुनः २०२१ सालमा प्रधानपञ्च हुनुभयो । यसरी घण्टप्रसाद अर्यालको राजनीतिक संघर्ष र सामाजिक अभियान एकअर्कासँग जोडिएका थिए । उहाँको जीवन राजनीतिक परिवर्तनसँगै सामाजिक चेतना र गाउँको विकासका लागि समर्पित संघर्षको इतिहासका रूपमा देखिन्छ । त्यसैले घण्टप्रसाद अर्याललाई सम्झनु भनेको केवल एउटा व्यक्तिलाई सम्झनु होइन; पाल्पाको सामाजिक जागरण, राजनीतिक संघर्ष र मदनपोखराको परिवर्तनको एउटा महत्वपूर्ण अध्यायलाई सम्झनु पनि हो ।
(लेखक अर्याल पाल्पामा पत्रकारितामा क्रियाशील छन् ।)