भैरहवा
निर्यात प्रवद्र्धन गर्ने र औद्योगिक लगानी आकर्षित गर्ने मुख्य उद्देश्यका साथ स्थापना गरिएको भैरहवा विशेष आर्थिक क्षेत्र (सेज) मा राज्यको अव्यावहारिक नीति र कानुनी उल्झनका कारण पञ्चकन्याको ४ करोडको संरचना कबाडको रुपमा परिणत हुने स्थिति बनेको छ ।
देशकै अग्रणी औद्योगिक घराना पञ्चकन्या समूह करोडौँको क्षति व्यहोर्दै सेजबाट निस्कने बहिर्गमन हुन बाध्य भएको हो । २०७५ श्रावणमा सेजभित्रका चारवटा प्लटहरू भाडामा लिएर प्रवेश गरेको पञ्चकन्या एस.एस. एक्स्पोर्ट प्रालिले २०७६ आश्विनसम्ममा कम्पाउण्ड पर्खाल, उद्योग, सुरक्षा गार्ड भवन, शौचालय र क्यान्टिनलगायतका भौतिक संरचना निर्माणमा करिब ४ करोड रुपैयाँ लगानी गरी उद्योग स्थापना गरेको थियो । २०७७ चैत्रदेखि व्यावसायिक उत्पादन सुरु गरी दैनिक ४० टन उत्पादन क्षमता र वार्षिक १५ करोड रुपैयाँ कारोबारको लक्ष्यसहित भारततर्फ निर्यातसमेत प्रारम्भ गरेको उद्योगले सुरुवाती दिनदेखि नै सेज व्यवस्थापनबाट अपेक्षाकृत सहजीकरण पाउन सकेको थिएन । सहजीकरणको अभावकै कारण २०७९ फागुनमा दुईवटा प्लटको भाडा सम्झौता अन्त्य गर्दै बाँकी दुई प्लटबाट मात्र व्यवसाय जारी गरेको सूमहूले अन्तत सेजबाटै बाहिरीना लागेको छ ।
विशेष आर्थिक क्षेत्र ऐन २०७३ ले तोकेको निर्यात परिमाण पुरा हुन नसकेको कारण देखाउँदै सेज व्यवस्थापनले २०८० आश्विनदेखि उद्योगको उत्पादनलाई आन्तरिक बजारमा बिक्री गर्न पूर्ण रूपमा प्रतिबन्ध लगायो । यही समयमा भारत सरकारले स्टिलजन्य वस्तुको आयातमा नयाँ नियमहरू लागू गरेपछि भारततर्फको निर्यात पनि ठप्प हुन पुग्यो । आन्तरिक र बाह्य दुवै बजार बन्द भएपछि उद्योग कारोबारविहीन भई थला पर्यो, जसका कारण १५ जना कर्मचारीसहित करिब ७५ प्रतिशत जनशक्तिलाई बाध्यतावश कटौती गर्नुपर्ने परिस्थिति बन्यो । २०८२ असार मसान्तसम्म निर्यात प्रवद्र्धनका लागि हरसम्भव प्रयास गर्दा पनि कुनै निकास ननिस्किएपछि अन्ततः उद्योग स्थापना भएको केवल पाँच वर्षमै, २०८२ भाद्रमा पञ्चकन्या समूहले सेजबाट बाहिरिने बाध्यात्मक निर्णय गर्यो ।
सेजबाट बहिर्गमन भएपछि उद्योगले आफ्ना मेसिनरी सामानहरू स्थानान्तरण गरी स्वदेशी बजारमा बिक्री तथा निर्यात पुनः सुरु गरे तापनि सेजभित्रै रहेका भौतिक संरचनाहरूको व्यवस्थापन ठूलो चुनौती बन्यो । सेजको नियमानुसार उद्योग छोडेको एक वर्षभित्र २०८३ भाद्रमा भौतिक संरचना व्यवस्थापन गरिसक्नुपर्ने प्रावधान छ । पञ्चकन्या समूहले आफूले निर्माण गरेका संरचनाहरू सेजमै आउन इच्छुक अन्य नयाँ लगानीकर्तालाई बिक्री गरी लगानीको केही हिस्सा जोगाउन खोजेको थियो । यसरी बिक्री गर्दा करिब ३ करोड रुपैयाँ उठ्ने र १ करोड मात्र नोक्सानी हुने अनुमान थियो ।
सेजमा आउन इच्छुक लगानीकर्ताको मञ्जुरी र विवरणसहित सेज व्यवस्थापन समक्ष निवेदन पेस गरिएता पनि सेज ऐनमा उद्योगका संरचना भत्काएर मात्रै प्लट अरूलाई दिनुपर्ने अव्यावहारिक व्यवस्था भएकाले प्राधिकरणले उक्त प्रस्तावमाथि कुनै कारबाही अघि बढाएन । भौतिक संरचना थप सहजीकरण वा बिक्रीका लागि १ वर्षको म्याद थप गरिदिन गरिएको निवेदनमा समेत कुनै जवाफ नआएपछि अन्ततः पञ्चकन्या समूह आफ्नै लगानीमा बनेका संरचनामा डोजर चलाएर भत्काउन बाध्य भएको छ । जस्को सुरुवात शुक्रबारबाट सेज परिसरमा सुरु भएको छ ।
संरचना भत्काएर कबाडीका रूपमा बिक्री गर्दा अनुमानित मूल्य केवल २० लाख रुपैयाँमा सीमित हुने र कुल नोक्सानी ३ करोड ८० लाख रुपैयाँ पुग्ने पञ्चकन्या समूहका महाप्रबन्धक देवेन्द्र साहुले बताए । साहुका अनुसार विशेष आर्थिक क्षेत्र प्राधिकरण, सांसद, मन्त्रीदेखि प्रधानमन्त्री कार्यालयसम्म धाउँदा पनि कानुनी अड्चनका कारण कतैबाट निकास निस्कन सकेन ।
नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघका केन्द्रीय सदस्य उज्ज्वलकुमार कसजू, सिद्धार्थ उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष नेत्रप्रसाद आचार्य, र तिलोत्तमा उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष ज्ञानेन्द्र कार्कीले ऐनका यस्ता त्रुटिपूर्ण प्रावधानले निजी क्षेत्रलाई ठूलो मार्कामा पारेको र पञ्चकन्या जस्तो राष्ट्रिय उद्योगले यस्तो हविगत भोग्नु दुखद भएको बताएका छन । सरकारले निति बनाउदा निजी क्षेत्र समबद्ध संस्थाका प्रतिनिधीहरु अनिवार्य नराखेकोले पनि यो यस्ता समस्या निजी क्षेत्रले व्याहोर्नु परेको बताए ।
पञ्चकन्या समूहका कार्यकारी निर्देशक उज्ज्वलकुमार श्रेष्ठले सरकारले कानुन बनाउँदा निजी क्षेत्रलाई समावेश नगराएकै कारण यस्तो दुर्दशा निम्तिएको भन्दै कानुन परिमार्जनको माग गरेका छन् । यता सेज भैरहवाका कार्यालय प्रमुख सबुत डुम्रेले भने आफूहरूले सहजीकरण गर्न खोजे पनि विद्यमान कानुनी प्रक्रियाकै कारण समस्या उत्पन्न भएको स्वीकार गरे । उनले केही समय अझै रहेकोले हामी प्रयासरत छाँै, प्राधिकारणमा जानकारी गरएकोले अझै पनि केही सुुनवाई हुन सक्ने बताए । राज्यको यस्तो व्यवहार र कानुनी जटिलताले गर्दा नयाँ लगानीकर्ताहरूको मनोबल खस्किने र औद्योगिक लगानीको संरक्षणमा गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा भएको छ ।
