ब्राह्मा र सरस्वती

झपेन्द्र जिसी
विषय प्रवेशः
जंगबहादुर शाहजीले वेद, पुराण आदिको गहिरो अध्ययन गरेर ब्रह्मा र सरस्वती शीर्षकअन्तर्गत हिन्दु समाजले मान्ने वडा देवता ब्रह्माको विशेष चरित्र चित्रण गरेका छन् । ब्रह्मा र सरस्वतीको नाता एकातर्फ बाबु छोरीको छ भने अर्र्काेतर्फ ब्रह्माकी श्रीमती सरस्वती हुन् । सरस्वती, सावित्रा, गायत्री एउटै नारीका नाम हुन् । उषालाई कुनै ग्रन्थमा  ब्रह्माकी छोरी पट्टीकी नातिनी र कुनै ग्रन्थमा छोरी पत्नी भनेका छन् । 

यी नारीहरुलाई हिन्दुहरुले चरित्रवत्ती नारीका रुपमा पुज्दै आएका छन् । सरस्वतीलाई विद्याकी अधिस्षठात्री मानिन्छ । ब्रह्मा बुढाले आफ्ना छोरी दक्ष प्रजापतिलाई दिएका हुँदा दक्ष प्रजापति उनका जुवाई हुन्् । ब्रह्माकै छोरीपट्टिको नातिनी उषा देखेर उनी संमोहित भएको र उनकै दिन घुम्टो उघारी ब्रह्माले अवलोकन गर्दा ब्रह्मा स्खलित भएका पातकी ब्रह्मा बाजेको चरित्र चित्रण गर्दा शर्म लाग्नु स्वाभाविकै छ । ब्रह्मा बाजेलाई ब्रह्मा वा प्रजापति पनि यो शीर्षकमा भनिएको छ । वातोस्पति भनेका विष्णु हुन् । ब्रह्माको कन्यागामी चरित्रलाई देखेर उनलाई प्रजापिताको पगरी खोसेर देवगणहरुले तत्कालीन मान्छेहरुले पशुपति अर्थात् प्रजापतिले सरस्वती उर्फ सावित्री गायत्रीसँग समागम गरेर वीर्य स्खलित सेंचन गरे । रेत÷शुक्र पग्लेर पृथ्वीमा समेत पोखियो ।  प्रजापतिको आफ्नै कन्यागामी कुकर्म देवगणले देखे र क्रुद्ध भए । 

रुद्र वा वातोस्पतिको उल्लेख आचार्य सयणले गरेका छन् । वेद व्याख्याता सयणले ऐतरिर्य ब्राह्ममा सरस्वतीलाई उषा पनि भनेका छन् । आफ्नी छोरीलाई जोई मान्ने कृकुत्य गर्ने यिनलाई निषिद्ध कसरी गर्ने भनेर देवगण मध्यबाट कोही सामार्थ नदेखेपछि रुद्रको उत्पत्ति गरे र ब्रह्माको प्रजापति बगरी रुद्रलाई हस्तान्तरण गरे । रुद्रबाट नै ब्रह्माको अन्त्य गराइदिने निधो देवगणले गरे । देवणले भने अनुुसार ब्रह्माको प्रजापतिको पद निषिद्ध गरिदिए । मलाई पनि तिनीहरुले पशुहरुको अधिपति बनाउनुपर्छ रुद्रले माग गरे । तदुपरान्त रुद्र पशुपति कहलाइए । शत पथ ब्राह्मणमा यो उल्लेख छ ।  
रुद्रले भने पशुहरुका मालिक त ब्रह्मा नै हुन् । 

अब उहाँलाई प्रजा जन्माउने प्रजापति मात्र भन्नुहोस्– आजदेखि तपाईं रुद्रलाई हामी पशुपति भन्ने छौं । 
पञ्चविशव्मण्डव्य ब्राह्मण ग्रन्थ ८.२.१० मा लेखिएको  ।
प्रजापतिले आफ्नै छोरीलाई दुलही बनाइ राखे । शतपथ ब्राह्मणमा पनि यही कुरा उल्लेख छ । ऋग्वेद र परम्परावादी विद्वानहरुले ब्राह्मण ग्रन्थलाई पनि ब्राह्मण वेदनै मानेका छन् । 

स्मरणीय होस, ब्रह्मालाई लोकले पिता मह मान्दछन् । शिव नागशाय कमलमा सुतेका विष्णुको नाभीबाट वा कतै कमलको फूलबाट जन्म भएको बताइन्छ । अर्थात् उनी जन्मनु पूर्व नै  शेष  र नाग जन्मिसकेका थिए । यसैले विष्णुलाई पद्मनाभ र ब्रह्मालाई पद्म संभव भनिएको भनिन्छ । यति मात्र होइन ऋषिहरु अत्रि, अङ्गिरा, फूलस्त्य, पुलह, क्रतु, सचेता, भृगु र वशिष्ट नारद पहिलेदेखि नै सृष्टिमा रहेछन् । यो कुरा ब्रह्मा ठूलो भएपछि देखे । ती १९÷२० जना ऋषिहरुलाई फकाएर धर्म पुत्री बनाएपछि तबदेखि ब्रह्मा प्रजापति कहलाइए । यसरी नै ब्रह्मा÷प्रजापतिले आफ्नै शरीरबाट दक्ष प्रजापति, धर्मराज, कुसुमा, युध र एउटा सुन्दरी कन्या जन्माए । लोकले शतरुपा सरस्वती सावित्री गायत्री भन्न थाले । ब्रह्मा सावित्रीको सुन्दर अंग र पुष्ट यौवन देखेर मैथुनमा तयार भए ।

पिताको पुत्री गमन आवान्छनीय र कुकृत्य देखेर वशिष्टले सावित्री तपाईंकी पुत्री र हाम्री बहिनी हुन् भनी विरुद्धमा आवाज उठाए । सबै पुत्रहरुले विरोध गर्न थाले ।
सबै पुत्रहरुले विरोध जनाएपछि ब्रह्मालाई रिस उठ्यो र भने–मैले मेरै विरुद्धमा उत्रिनका लागि पुत्र बनाएको होइन । म पशुपति हुँ अर्थात् प्राणीहरुको स्वामी हुँ, मन लागी गर्छु, सक्छौँ भने तिमीहरु पनि मन लागी गरेर प्रजापति हौँ । यहाँबाट गइहाल भनी ब्रह्माले हकारे । मरीचिले देवसभामा गएर ब्रह्माको अनुचित वा कुकृत्यबारे प्रसङ्ग उठाउँदा ब्रह्मालाई तह लगाउन सक्षम कोही पाएनन । अतः उनीहरु रुद्र कहाँ गएर उजुरी गरे । रुद्रले तपाईंहरुले रोक्नु पर्दथ्यो, नसके मारिदिनु पर्दथ्यो ! दोष लाग्ने थिएन भने । 
अब मैले के गर्ने ? त्यस्तो कठिन काम गरे बापत मैले के पाउने भनी देवगणसँग प्रश्न गरे । 
अब मलाई पशुपति भन्नुहोस् !
प्राणीहरुका पति त ब्रह्मा नै हुन् । 

लौ भैगयो ! तपाईं रुद्रलाई हामी पशुपति मान्ने छौँ ।  सबै छोराहरु र रुद्र धनुषवाण समातेर आएको देखि ब्रह्मा डराएर विष्णुका पुगे । विष्णुले डराएका ब्रह्मालाई अबदेखि मैले रुद्रलाई पशुपति मान्छु भने । ऐतरीय ब्राह्मण १३.९)।

आफ्नी छोरी शतरुपाकी छोरी सती पनि ब्रह्माकी सखेत नातिनी हुन् । आफ्नी छोरीमाथि पनि ब्रह्माको आँखा गड्यो । जुवाईँ दक्ष प्रजापतिले छोरी सतीको बिहेको प्रसङ्ग उठाउँदाको बिहे गर्ने बेला भएको छैन भनी आलटाल गरे पनि बिहेको निधो भइसकेको हुँदा निर्धारित दिनको लगनमा विवाह मण्डपमा अनुष्ठान सुरु भयो । नातिनी अब टाढा जाने भई भन्दै कामातुर भएर घुन्टो उघारी अनुहार हेरे । र वीर्य स्खलन गरिहाले । वर शंकर÷पिनाकिले ब्रह्माको चर्तिकला देखेर रिसाए । ब्रह्माले एक दिन प्रवास क्षेत्रमा विराट यज्ञको आयोजना गर्न भए ।  यज्ञ प्रारम्भ गर्न श्रीमती सरस्वती÷सावित्रीको दकार पर्र्दैथ्यो नै, तर सरस्वती÷सावित्री समयमा नआएकीले कुनै गोपालकी पुत्रीलाई सरस्वतीको रुपमा राखेर यज्ञ प्रारम्भ गरे ।  विष्णुकी पत्नी लक्ष्मीलाई लिएर आउँदा सरस्वतीलाई आउन ढिला भएको थियो । 

पत्नी विनाको यज्ञ के गरेको हो, मेरा पतिदेव भनेर सरस्वती रिसाइन् । तिमी मेरो रचना हौँ । तिमी आउन ढिला भएकोले यज्ञ सुरु गरिएको हो ।  सावित्रीले भनिन्– त्यसो भए म श्राप दिन्छु ! शंकरले त पहिले नै तपाईंलाई  अपूज्य बनाइसक्नुभएको छ । अबदेखि तिम्रो कहींकतै मन्दिर बन्ने छैन र पूजा आरधना पनि हुने छैन ।

उनले सबैलाई  श्राप दिँदै भनिन्–बैकुण्ठका दधिपति विष्णुले पत्नी वियोग सहनुपर्ला, ब्राह्मणहरु पनि लोभी हुनु परोस् । सबैलाई श्राप दिएर सावित्री÷सरस्वती घरतिर लागिन् । गोपाल पुत्रीलाई सावित्री अथवा सरस्वतीले कपाल लुछेर लखेटेर घर पस्न र बस्न दिइनन् । 

छोरी – श्रीमतीहरु सरस्वती÷सावित्रालाई ब्रह्मा बूढासँग बदला कसरी लिने भन्ने थियो । एक दिन शुरपुर (गढवाल)तिर घुम्न जाँदा सरस्वती राजा ऐलसँग सरस्वतीको भेट भयो । परिचय गर्दा म सबै देवगणको भोग्या हुँ भनी उर्वसीले परिचय दिइन र राजा ऐलले उर्वसीको माध्यमबाट सरस्वतीलाई बोलाएर वातचित गरे । ब्रह्मा बूढा अलि पर थिए, त्यो बातचित थाहा भएन । भए पनि चुपचाप रहे । गफगाफका क्रममा राजा ऐलसँग सरस्वतीको मन पग्लियो भने युुवा राजा  पुररुवा ऐल र सरस्वतीका बिच संसर्ग भयो । 
यथा समयमा सरस्वतीले सारस्वान नामक पुत्र जन्माइन् । बुढा ब्रह्माले युवा श्रीमतीलाई यौन तुष्टि दिन नसके पनि श्राप दिएर अशरीर बनाइदिए  । अशरीर भनेको भौतिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा हत्या गर्नु नै हो । 
तर ग्रन्थहरुमा अशरीर भनेर टिमालेका छन् । 

गुरुपुरोहितहरुले जे भने पनि मान्ने र सहने हिन्दु समाजमा बोलबोल मछली मुखभरि पानी भनेजस्तै छ । 
अन्त्यमा विश्वले विज्ञान र प्रविधिमा अकल्पनीय फड्कोे मारिसक्दा पनि हाम्रोे समाज कुन जमानाको ग्रन्थ र संस्कारबाट शासित छ, यो एउटा गतिलो उदाहरण हो ।