लोक प्रसाद छन्त्याल- काठमाडौं । नेपालमा बोलिने १२४ भाषाको संरक्षण, मातृभाषा पत्रकारिताको प्रवर्द्धन तथा भाषिक अधिकार, संस्कृति, पहिचान, मानव अधिकार र लोकतन्त्रको सुदृढीकरणका लागि तेस्रो अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा पत्रकारिता सम्मेलन–२०८३ ले १९ बुँदे काठमाडौं घोषणापत्र जारी गरेको छ।
काठमाडौंमा सम्पन्न सम्मेलनमा नेपालसहित विभिन्न देशका पत्रकार तथा सञ्चार प्रतिनिधिले घोषणापत्रमा हस्ताक्षर गरी अनुमोदन गरेका छन्।
नेपाल आदिवासी जनजाति पत्रकार महासंघ (फोनिज) को आयोजना तथा नेवाः पत्रकार राष्ट्रिय दबूको संयोजनमा साउन २४ देखि २७ गतेसम्म आयोजित सम्मेलनमा मातृभाषा पत्रकारिता, भाषिक अधिकार, जलवायु न्याय, वन व्यवस्थापन, आदिवासी ज्ञान तथा सञ्चारमाध्यममा समावेशितालगायत विषयमा छलफल भएको थियो।
विशेष मातृभाषा सञ्चार नीति बनाउन माग
घोषणापत्रले मातृभाषामा बोल्ने, लेख्ने, पढ्ने, सूचना प्राप्त गर्ने तथा सञ्चार गर्ने अधिकार सुनिश्चित गर्न सरकारले विशेष मातृभाषा सञ्चार नीति निर्माण गर्नुपर्ने माग गरेको छ।
मातृभाषामा सञ्चालित सञ्चारमाध्यमलाई समानुपातिक विज्ञापन, अनुदान, सहुलियत तथा प्राविधिक र संस्थागत सहयोग उपलब्ध गराउन पनि सरकारसँग आग्रह गरिएको छ। त्यस्तै, मातृभाषी पत्रकारको श्रमको सम्मान, उचित पारिश्रमिक, पेशागत सुरक्षा तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सुनिश्चितता गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ।
धर्मादित्य धर्माचार्यलाई राष्ट्रिय सम्मानको माग
सम्मेलनले नेपालका प्रथम मातृभाषा पत्रकार धर्मादित्य धर्माचार्यको योगदानलाई राज्यस्तरबाट सम्मान तथा औपचारिक मान्यता दिन माग गरेको छ। उहाँको नाममा मनाइँदै आएको मातृभाषा पत्रकारिता दिवसलाई राष्ट्रिय दिवसका रूपमा निरन्तरता दिनसमेत घोषणापत्रमा आग्रह गरिएको छ।
मौलिक लिपि, लेख्य परम्परा, साहित्य तथा सांस्कृतिक ज्ञानको संरक्षण र पुस्तान्तरण गर्दै विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म मातृभाषामा शिक्षा विस्तार गर्नुपर्नेमा पनि घोषणापत्रले जोड दिएको छ।
त्यस्तै, कृत्रिम बौद्धिकता (एआई), डिजिटल प्रविधि तथा नयाँ सञ्चारमाध्यममा सबै भाषाको समान पहुँच र प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न आह्वान गरिएको छ।
जलवायु न्याय र आदिवासी अधिकारमा जोड
घोषणापत्रले जलवायु नीति, योजना तथा निर्णय प्रक्रियामा आदिवासी जनजातिको न्यायोचित र प्रत्यक्ष सहभागिता सुनिश्चित गर्न माग गरेको छ। जलवायु कोषबाट प्राप्त लाभमा समेत आदिवासी समुदायको समान पहुँच हुनुपर्ने उल्लेख गरिएको छ।
भूमि, जल, जंगल तथा प्राकृतिक स्रोतसाधनमाथिको पुख्र्यौली अधिकारलाई मान्यता दिनुपर्ने तथा वन संरक्षण, कार्बन व्यापार र प्राकृतिक स्रोतसम्बन्धी परियोजनामा पूर्व, स्वतन्त्र तथा सूचित सहमति अनिवार्य गर्नुपर्ने घोषणापत्रमा उल्लेख छ।
सञ्चार नीति निर्माणदेखि सरकारी तथा निजी सञ्चारमाध्यमका न्यूजरुम र सामग्री उत्पादनसम्म आदिवासी जनजाति तथा सबै भाषिक समुदायको समान र अर्थपूर्ण प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नसमेत माग गरिएको छ।
सत्यनारायणबहादुर श्रेष्ठलाई संस्थापक अध्यक्षको मान्यता
वि.सं. २००८ वैशाख ९ गते स्थापित तत्कालीन नेपाल पत्रकार संघका संस्थापक अध्यक्ष सत्यनारायणबहादुर श्रेष्ठलाई नेपाल पत्रकार महासंघको संस्थापक अध्यक्षका रूपमा अविलम्ब मान्यता दिन सरकार र नेपाल पत्रकार महासंघसँग घोषणापत्रमार्फत माग गरिएको छ।
त्यस्तै, विश्वभरका मातृभाषी पत्रकारलाई संगठित गर्दै ज्ञान, प्रविधि र सीप आदानप्रदान गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा पत्रकारिता सञ्जाल निर्माण गर्ने प्रतिबद्धता सम्मेलनले व्यक्त गरेको छ। सम्मेलनलाई निरन्तरता दिने घोषणासमेत गरिएको छ।
घोषणापत्रले भाषिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक विभेद र द्वन्द्वको अन्त्य गर्दै लोकतन्त्र, समानुपातिक प्रतिनिधित्व, धर्मनिरपेक्षता, स्वायत्तता तथा आदिवासी जनजातिका विशेष र संरक्षित अधिकार सुनिश्चित गर्न विश्व समुदायलाई आह्वान गरेको छ।
विभिन्न देशका पत्रकारद्वारा अनुमोदन
काठमाडौं घोषणापत्रमा नेपालसहित भुटान, भारत, पाकिस्तान, श्रीलंका, बुर्किना फासो, अमेरिका र स्विडेनलगायत देशका पत्रकार तथा सञ्चार प्रतिनिधिले हस्ताक्षर गरेका छन्।
घोषणापत्रमा फोनिज अध्यक्ष लक्की चौधरी, उपाध्यक्ष अर्जुन जम्नेली राई र महासचिव समीर बलामीसहित भुटान पत्रकार महासंघका अध्यक्ष रिनजिन वाङ्ग्चुक, सार्क जर्नलिस्ट फोरमका महासचिव महम्मद अब्दुर रहमान, भारतीय पत्रकार संगठनका महासचिव सायद पिर मुस्ताक अहमद, पाकिस्तानका वरिष्ठ पत्रकार हसन राजा खोखार, श्रीलंकाकी वरिष्ठ पत्रकार अमिला मोरमडा, बुर्किना फासोका पत्रकार डा. निआगाने दासमाने, वासिङ्टन डीसीका वरिष्ठ पत्रकार एन्ड्रेस सेगोभिया तथा स्विडेन पत्रकार संगठनकी सचिव मेरिया भेनेक यिलिकोमीलगायतले हस्ताक्षर गरेका छन्।
आयोजकका अनुसार घोषणापत्रले मातृभाषा पत्रकारिताको मुद्दालाई नेपालमा मात्र सीमित नराखी विश्वव्यापी भाषिक अधिकार, आदिवासी अधिकार, जलवायु न्याय र समावेशी लोकतन्त्रसँग जोडेको छ।
