२०८३, मंसिर ८ गते

Nov 23 2026

images
images

हाम्रो राष्ट्रिय छट पर्व

हाम्रो राष्ट्रिय छट पर्व

हाम्रो राष्ट्रिय छट पर्व

हाम्रो राष्ट्रिय छट पर्व

हाम्रो राष्ट्रिय छट पर्व
लुम्बिनी पत्रिकाले सञ्चालनमा ल्याएको आधिकारिक न्युज पोर्टल हो । नेपाली भाषाको यो पोर्टलले समाचार, विचार, मनोरञ्जन, खेल, विश्व, अन्तर्वार्ता, सूचना प्रविधि तथा जीवनका विभिन्न आयामका सम्पूर्ण समाचार र विश्लेषणलाई समुचित रूपमा पस्कँदै आएको छ।
आइतवार, कार्तिक ३० २०८३
आइतवार, कार्तिक ३० २०८३
  • झपेन्द्र जिसी
    परिचय
    दशैं तिहार पर्व आफ्नो गक्ष अनुसार लोकले मनाए । अब फेरि छट (छठ) पर्व पनि लेख लेखी प्रकाशन गरिरहँदा यो पर्व पनि  विदाईतर्फ गइरहेको छ । 


    संस्कृत भाषाको षष्ठीबाट मिथिला-जनकपुर क्षेत्रमा छठ पर्व भनिएको पाइन्छ । नेपाली (खश) भाषामा यसलाई छट भनिन्छ । काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई तिहार र त्यसपछि आउने पर्व छट पर्व हो । अर्काेतर्फ बुझे हुन्छ पाँच दिने तिहारपछि आउने पर्व छट पर्व हो । हिन्दु शास्त्रहरुले पाँच दिने तिहारलाई यमपञ्चक नामकरण गरेका हुन् । यसरी हेर्दा यमपञ्चक पछि क्रमशः आउने पर्व छट हो ।


    छट पर्वको प्राचीनता र सूर्यको महत्वबारे 
    सूर्य पृथ्वीको नजिक रहेको नजिकको महत्वपूर्ण तारा हो । सूर्य नभएको भए जीवन ग्रह पृथ्वी नै हुने थिएन । सूर्यकै कारण वा सूर्यकै सन्ततिको रुपमा अरु नौ ग्रह रहेका छन् । पृथ्वीको शोध अध्ययनकर्ता वैज्ञानिकहरुले पृथ्वीलाई सूर्यको ग्रह मानेका छन् । धार्मिक व्याख्यामा सूर्यलाई पण्डित पुरोहितहरुले ग्रह भन्दछन् । तर सूर्य ग्रह नभई तारा हो । सूर्यको परिवारलाई सौर्यमण्डल भनिन्छ । यो विश्व ब्रह्माण्डमा सौर्यमण्डल जस्तै अन्य अनगिन्ती आकाश मण्डल छन् भनी वैज्ञानिकहरुले पुष्ट्याइँ गरिसकेका छन् । पृथ्वी सौर्यमण्डलभित्रको सामान्य ग्रह मात्र नभई जीवन ग्रह हो । अर्थात् सूर्यबाट उछिट्टिएर आएको एउटा विशाल टुक्रा पृथ्वी हो । पृथ्वी त यति विशाल छ भने सूर्य त झन् पृथ्वीभन्दा धेरै गुना विशाल छ भन्ने सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । यसरी हेर्दा के देखिन्छ भने पृथ्वीलाई जन्माउने माता वा पिता जे भनौं सूर्य नै हो । 


    सूर्य, ताप, प्रकाश (उज्यालो) र शक्तिको स्रोत हो । सूर्य नहुने हो भने पृथ्वी पनि प्रारम्भमा अत्यन्त तातो थियो । तर पृथ्वी सूर्यदेखि धेरै टाठा र सानो भएकाले सेलाउँदै गयो । यस क्रममा हिमयुग पनि लामै समय रहयो । अर्थात् चिसै चिसै भयो । तर विस्तारै न्यानो युग पनि आयो । सन्तुलित हावापानी भएपछि सर्वप्रथम दलदले क्षेत्रमा एक कोशीय जीवाणु र क्रमशः मेरुदण्डसहितको प्राणीको विकास भयो र तिनै प्राणीहरु थलमा पनि घस्रेर हिंड्न थाले । यस क्रममा बोट विरुवा वनस्पतिको जन्म, विकास र विस्तार भयो । जीव वैज्ञानिक चाल्र्स डार्बिनले यही मान्यतालाई टेकेर वैज्ञानिक प्रमाण दिएका छन् । दलदले क्षेत्रमा एककोशीय निम्न कोटीका रुपमा जन्मेका जीवाणुहरु मेरुदण्डसहित हुनुका साथै जल र थलमा बस्न र बाँच्न योग्य भए । यिनै प्राणीहरुमध्येबाट बानर लगायत बाघ, भालु, सिंहमा समेत विकास भए । वानर जस्ता एक प्रजातिको प्राणी क्रमशःचार खुट्टाले हिंड्ने क्रममा दुई खुट्टाले टेकेर हिंड्न योग्य लाखौं वैज्ञानिकहरुले  पुष्ट्याइँ गरिसकेका छन् । तिनै यस्सो हेर्दा नर जस्ता प्राणीलाई वैज्ञानिकहरु वा+नर–वानर नाम राखे । अंग्रेजीमा रामपिथेकस र नेपालीमा प्राज्ञ मानव भनिएको छ । आत्मरक्षाका लागि र सिकार आदि जुटाउनका लागि अघिल्ला खुट्टा (हातले) ढुंगा समातेर शत्रु प्राणी र सिकारका लागि प्रहार गर्न सिके । क्रमशः तिनै वा +नर –वानर – नरमा रुपारिन्त भए । 


    बुटवल नजिक पाल्पाबाट बहँदै आउने तिनाउ नदीको दायाँ पहरामा अमेरिकी मानव वैज्ञानिक जेन्स मुन्थे एवम् समाजशाास्त्रीको वैज्ञानिक समूहले ढुंगामा टाँसिएको दाँतजस्तो कालो ढुंगाप्रति आर्कषित भई उत्खनन गरे र अमेरिकी वैज्ञानिक प्रयोगशालामा लगे । पारा म्यागनेटिक प्रविधिबाट वैज्ञानिक परीक्षण गर्दा त्यो कालो देखिने ढुंगामा आदिम मानवको बायाँ बङंग्रारा हो र सो बङ्रा १ करोड १० लाख वर्ष पुरानो हो भनी सार्वजनिक गरे । यसरी नै केनियामा प्राप्त अवशेष १ करोड ४० लाख पुरानो हो भनी सार्वजनिक गरेका छन् । त्यो दाँतलाई रामापिथेकस आदिममानव भाव भएका नरको दाँत हो भनी पुष्टि गरेका छन् । सो दाँतको सक्कल काठमाडौं छाउनीमा रहेको छ ।


    आदिम कालमा खाना नाना, छानाका लागि विचरण गरिरहने मानवहरुले रोम, युनान आदिममा जस्तै नेपालमा भारत जस्ता देशमा मानव वस्ती बसालेको इतिहास छ । सूर्य पूजा कहिलेदेखि शुरु भयो ? यो खुल्दुलीकै विषय हो । त्यो आदिम युगमा जंगलमा रहने ती मानवहरु जंगलमै हुर्किए, रुखमा र पछि ओडारमा बसे । जंगलमा रहँदा बस्दा उनीहरु नाङ्गैबुङ्गै थिए । जब जाडो मौसम शुरु हुन्थ्यो अन्धकार रातमा बाँच्न निकै गाह्रो हुने नै भयो । अनि अन्धकार रातमा कहाँ जाने उनीहरु अलमल हुनु स्वाभाविवकै थियो । त्यसैले जाडोले कठङ्गिएका र उज्यालो नपाएर हिंड्डुल गर्न असमर्थ भएका ती वन्यमान्छेहरु सूर्यकै प्रतीक्षामा रहन बाध्य थिए । जब पूर्वी दिशामा रातो रातो सेतोसेतो डल्लो देखा पर्न थाल्थ्यो उनीहरु खुशी हुन्थे र त्यही डल्लोको पर्खाइमा रहन्थे । सूर्य उदाएपछि उज्यालो र न्यानो हुन थाल्थ्यो र थाल्छ । उनीहरुको जाडो हट्न थाल्थ्यो । त्यसैले त्यो आकाशमा घर्तीमा झलमल्ल पार्ने डल्लोलाई स्वागत गरे । न्यानो पनि भयो । अनि त्यो डल्लोको नाम सूर्य राखे । युरोपतिर त्यस डल्लोलाई सन् भने । कतै सुरज भने । यसैले सूर्यको नाम सहस्रौं रहे । यस्तो न्यानो तापक्रम र उज्यालो दिने सूर्यलाई एउटा अद्भूत शक्ति माने । देवता वा भगवान् वा गाउँ ठाने माने ।


    सूर्य पूजा विशेषतः यही जाडो मौसममा हुने गर्दछ ।  मानव जातिले पहिलो दिन अस्तय चलमा पुगेका सूर्यलाई दहीको अर्घ चढाउँछन् । यसको अर्थ हो हे सूर्य देवता ! हजुर अब अस्ताचलमा जानुभयो हामी अब रातिभरि अन्धकारमा पर्छाै र जाडोले सताउने भयो । भोलि अलि चाँडै आउनु होला भनी पुकारेको हो । यो प्रकृति पूजा, प्रार्थनाको प्राचीन स्वरुप हो । यसरी नै भोलिपल्ट नेपालको मिथिला क्षेत्रमा रहेका तालतलैया गंगामा गएर पूजा प्रार्थना गर्दछन् र तेस्रो दिन उदाएका सूर्यलाई पुनः पूजा प्रार्थना गर्दछन् । 


    पूजा प्रार्थना मिथिला क्षेत्रको सूर्य पूजाको एउटा विधि हो । एउटा प्रक्रिया हो ।  जति पूजा प्रार्थना गरे पनि वा नगरे पनि सूर्यको गुण एउटै हो । पृथ्वीको परिक्रमाको तालमा सूर्यको दर्शन गर्ने हो । किनकि सूर्य त अटल छ । 
    सूर्य स्मरण, सूर्य प्रार्थना प्राचीन मानवको बुझाइ हो । 


    सूर्य ताप प्रकाश र शक्तिको स्रोत हो । यसका यी गुणप्रति मानव जगत आभारी छ । यसरी नै मुक प्राणी तथा मानव जगत पनि यति हुँदा हुँदै पनि सूर्य भगवान वा देवता होइन । 


    अन्त्यमा तर मानव जातिले सूर्यलाई देवत्वकरण र मूर्तिकरण गरी पूजा  प्रार्थना गर्ने परम्परा बसाले । सूर्य त तारा हो । ताप र प्रकाशको मुख्य स्रोत हो । आदिम मानव जातिले सूर्यको गुण विशेषतालाई जसरी बुझे त्यसरी नै पूजा प्रार्थना गरे, नाचे, गाए, रमाए ।
    यसबाट के बुझिन्छ भने मानव जाति र पशु प्राणी, बोट विरुवाको प्रकृतिसित अभिन्न सम्बन्ध छ भन्ने बुझाउँछ । सूर्य नहुने हो भने बोट विरुवामा हरियो पातको सट्टा पहेंले पात हुन्छ र अन्त्यमा मर्दछन् । बोट विरुवा मात्र होइन सूर्यको प्रकाश र उज्यालो विना मानव लगायत सम्पूर्ण प्राणी जगत् र वनस्पति विलुप्त नै हुन्छ । मानव जाति गुणग्राही प्राणी हो । त्यसै भएर छट पर्व धुमधामका साथ मनाउँदै आएका छन् ।  यो महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो । तराईमा मनाइने छट पर्व अहिले त पहाडतिर पनि उकालो चढेको छ र धुमधामले मनाउने प्रचलन बढेको छ । राम्रो संस्कृति जहाँकाहीं शुरुवात भएको वा कुनै सुमयदाले सुरु गरे पनि स्वीकार्य हुन्छ र भएको छ ।

    images
    images

    © 2026 All right reserved to lumbinipatrika.com  | Site By : Sobij