बुटवल । मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई रोगको निदान र औषधि उपचारमा मात्र सीमित नराखी व्यक्तिको भावना र विचारको ख्याल गर्दै अघि बढ्नुपर्नेमा एक कार्यक्रमका वक्ताहरूले जोड दिएका छन्। मनोचिकित्सक संघ नेपालको १२ औँ राष्ट्रिय सम्मेलन ‘प्यानकन लुम्बिनी २०२६’ को उद्घाटन सत्रमा बोल्ने वक्ताहरूले प्रत्येक व्यक्तिको सोच, भावना, अनुभव र अभिव्यक्ति फरक हुने भएकाले उनीहरूको भावनाको सम्मान गर्दै मानसिक स्वास्थ्यलाई विविध दृष्टिकोणबाट बुझ्नुपर्ने सुझाव दिए। ‘विविध मन, विविध अभिव्यक्ति : दृष्टिकोणका विविधता र स्थापित सीमाभन्दा पर मानसिक स्वास्थ्यको बुझाइ’ भन्ने मूल विषयमा केन्द्रित सम्मेलनको डा. सुरेन्द्र शेरचनले उद्घाटन गरे।
मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी परम्परागत सोच र चिकित्सकीय सीमाभन्दा माथि उठेर व्यक्तिको जीवनकथा, सामाजिक परिवेश, संस्कृति र मानवीय संवेदनालाई बुझ्न जरुरी रहेको संघका अध्यक्ष प्रा. डा. सन्दीप सुवेदीले बताए। उनले नेपालमा मानसिक रोगको बढ्दो भार, आत्महत्या, लागूपदार्थ तथा मादक पदार्थको दुरुपयोग, मनोसामाजिक तनाव, बेरोजगारी, वैदेशिक रोजगारी र प्राकृतिक विपद्का कारण मानसिक स्वास्थ्य क्षेत्रमा चुनौती थपिँदै गएको उल्लेख गरे।
प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाकै तहबाट सेवा विस्तार, दक्ष जनशक्ति उत्पादन, सर्वसुलभ तथा गुणस्तरीय उपचारको पहुँच र समुदायमा आधारित सेवाको विकास गरी मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई प्रभावकारी बनाउन आवश्यक रहेको उनको भनाइ थियो। मानसिक स्वास्थ्य सेवा कुनै एक व्यक्ति वा पेसाको मात्र जिम्मेवारी नभएको बताउँदै उनले मनोवैज्ञानिक, मनोरोग नर्स, सामाजिक कार्यकर्ता, स्वास्थ्यकर्मी, नीतिनिर्माता र अन्य सरोकारवालाबीचको सहकार्य आवश्यक रहेकोमा जोड दिए। प्यानकन लुम्बिनीकी संयोजक मौसमी थापाले भगवान् गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीमा सम्मेलन आयोजना हुनु अर्थपूर्ण रहेको बताइन्।
लुम्बिनीको शान्ति, करुणा र मानवताको सन्देशलाई चिकित्सकीय अभ्यासमा समेत आत्मसात् गर्नुपर्ने उनको भनाइ थियो। सम्मेलनमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञ, मनोचिकित्सक, अनुसन्धानकर्ता र विभिन्न क्षेत्रमा कार्यरत स्वास्थ्यकर्मीको सहभागिता रहेको छ। शैक्षिक उत्कृष्टता, अनुसन्धान, नीतिगत पैरवी र व्यावसायिक सहकार्यका माध्यमबाट नेपालको मानसिक स्वास्थ्य क्षेत्रको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई कार्यक्रममार्फत सहयोग पुग्ने कार्यक्रमकी साइन्टिफिक चेयर डा. सरस्वती ढुङ्गानाले बताइन्। सम्मेलनमा विज्ञ प्रस्तुति, गोष्ठी, कार्यशाला, मौखिक तथा पोस्टर अनुसन्धान प्रस्तुति र आवासीय चिकित्सकका अनुसन्धानहरू प्रस्तुत हुने उनले जानकारी दिइन्।
उनका अनुसार प्यानकन केवल शैक्षिक सम्मेलन मात्र नभई ज्ञान, अनुभव र अनुसन्धान आदानप्रदान गर्ने तथा नेपालको मनोचिकित्सा क्षेत्रको भविष्यका लागि नयाँ योजना र साझेदारी निर्माण गर्ने साझा मञ्च हो। कार्यक्रमअन्तर्गत विभिन्न समूहगत छलफलहरू गरिएको छ। औषधिले आत्महत्याको जोखिम बढाउँछ कि बढाउँदैन भन्ने विषय, डिमेन्सियाको पहिचान तथा व्यवस्थापन, मानसिक स्वास्थ्यका विविध आयाम र बसाइँसराइले मानसिक स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावबारे प्रस्तुति तथा छलफल गरिएको छ। प्राध्यापक डा. रवि शाक्यले मानसिक स्वास्थ्यलाई विविध दृष्टिकोणबाट बुझ्नुपर्ने विषयमा मुख्य व्याख्यान प्रस्तुत गरेका छन्। त्यस्तै, प्राध्यापक डा. प्रमोद मोहन श्याङ्वाले बसाइँसराइ र मानसिक स्वास्थ्यको अन्तर्राष्ट्रिय परिप्रेक्ष्य तथा स्थानीय प्रभावबारे विशेष व्याख्यान दिएका छन्।
सम्मेलनमा गाँजा तथा यसको कानुनी व्यवस्थापन, मनोचिकित्सा अभ्यासमा यौनमनोवैज्ञानिक दृष्टिकोण, आत्महत्या रोकथामका लागि बहुविषयगत दृष्टिकोण, महिला तथा मानसिक स्वास्थ्य र सुत्केरीपछिको मानसिक स्वास्थ्यबारे सत्रहरू सञ्चालन भएको संघकी महासचिव डा. रचना शर्मा बस्नेतले बताइन्। यसैगरी बालबालिकामा स्क्रिनको प्रभाव, चिकित्सकहरूको मानसिक स्वास्थ्य, चिकित्सा शिक्षामा मनोचिकित्साको अध्यापन तथा तालिम र मनोचिकित्साको बदलिँदो स्वरूपबारे पनि छलफल भएको छ।
न्युरोआर्ट कार्यशालामार्फत मानसिक स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक पुनर्स्थापनामा कलाको प्रयोगबारे समेत अभ्यास तथा छलफल गरिएको छ। साथै हेपाटाइटिस सी परीक्षण, लिथियम औषधिको प्रयोग, मदिरा सेवन त्याग्दा कलेजोका इन्जाइममा पर्ने प्रभाव र सिजोफ्रेनियामा बिरामीको आत्मबोधलगायत विषयमा अनुसन्धानमूलक प्रस्तुति समावेश छन्। कार्यक्रममा भारतसहित नेपालका करिब २५० भन्दा बढी चिकित्सकहरू सहभागी छन्।
कार्यक्रममा बाल तथा मनोचिकित्सा क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका डा. अरुणराज कुँवरलाई ‘लाइफटाइम अचिभमेन्ट अवार्ड’ बाट सम्मान गरिएको छ। उनले टेलि-सेवा र समुदायमा आधारित मानसिक स्वास्थ्य सेवा सुरु गर्न योगदान दिएका थिए भने २ हजारभन्दा बढी चिकित्सक र ४ सय नर्सहरूलाई मानसिक स्वास्थ्य तालिममा सहजीकरण गरेका थिए। यसैगरी बाल न्याय प्रणाली र बाल स्वास्थ्य क्षेत्रको सुधारमा समेत उनको योगदान रहेको छ।
यस्तै, मानसिक स्वास्थ्य क्षेत्रमा गरेको योगदानस्वरूप ‘डा. विष्णुप्रसाद शर्मा अवार्ड’ बाट प्रा. डा. प्रमोद मोहन श्याङ्वालाई सम्मान गरिएको थियो। सोही अवसरमा प्रा. डा. टिएसएस रावद्वारा लिखित पुस्तकको विमोचनसमेत गरिएको थियो।



